il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

01/2015

Rumantsch dapertuot!                  

 

Id ha vuglü a seis temp ad ün sco Rudolf Viletta per muossar co cha’l prinzip da la territorialità vala in Svizra per las linguas fermas, ma na per la plü debla, il rumantsch! Davo la seguonda guerra vaiva ün bun quart dals cumüns rumantschs müdà lingua – blers be per cas cur chi d’eira da tscherner ün magister o il chanzlist. Il prinzip vaiva da tschella vart impedi cun success cha dürant ils ultims 150 ans ils cunfins linguistics füssan gnit müdats eir be per ün jota. Cun retard ha hoz eir il chantun Grischun üna ledscha da linguas. Per l’Engiadina Bassa ün success. Tschella vart da la medaglia as muossa in Engiadin’Ota: Co as voul trar nan il prinzip dal territori sch’in ün cumün la populaziun rumantscha nu surpassa ils 10%? Cha que es hoz amo be listess pussibel es d’attribuir a l’incletta dals na-Rumanstchs, a l’importanza da la cultura eir pel turissem, ed al prestisch sozial cha’l rumanmtsch gioda in Svizra, la ledscha nu pudess impedir ün müdamaint da lingua. Tschel cas sun las regiuns periferas chi’s spopuleschan, scoulas svanischan, affars e mansteranza. Neir quia nu serva il prinzip da la territorialità.

 

Chenün es il böt da talas masüras? Il böt es da proteger e da promover il rumantsch. In vista a la mobilità ed als oters müdamaints da nossa società as sto as dumandar schi nu füss da sustgnair il rumantsch eir dadour lur territori tradiziunal. Ils cumüns rumantschs ils plü grands sun Cuoira e Turich, ma eir a Tavo daja blers Rumantschs. Perchè nu vess üna famiglia in quists lös neir dad avair ün dret ad üna promoziun dal rumantsch per lur uffants? Perchè as stoja cumbatter ed as laschar per finir sün decisiuns casualas da cussagls da cità? I nu’s mantegna neir fluors o bes-chas raras cun üna limitaziun dal territori, qua est protetta e qua na? Sch’üna lingua va a perder, va a perder ün muond, e quia nu quinta be inua cha quista lingua vain discurrida. Dapertuot in Svizra – e na be sül territori rumantsch - ha il stadi l’incumbenza da promover il rumantsch, chi’d es üna lingua naziunala. Chi voul lura cundiziuns da ram sco üna quantità minimala dad interessents, ün ingaschamaint eir dals genituors etc, s’inclegia da sai. Il prinzip sco tal nu stess gnir mis in dumanda! Daplü as po leger:

 

Romedi Arquint

Plädoyer für eine gelebte Mehrsprachigkeit, nzzLibro, 2014