il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

07/2014

I L S   S A I N S              

Jacques Guidon

 

Davo avair gnü let l'avis dal cumün da Z. cha'ls sains e'ls indrizs mecanics dal clucher da la baselgia San Maurizius sajan in ün pac bun stadi ed hajan da gnir miss ad ir o dafatta rimplazzats, ha Giachen Andri tut in man la gazetta. Uschigliö es quai sia duonna chi legia las annunzchas da mort e til fa lura rimprovers: "Alafindalsquints as stoja tantüna savair chi chi nu zappa plü quista terra e ..". Ma hoz es seis sguard gnü attrat sco cun ün magnet d'ün'annunzcha da mort, da quella dal vegl culuoster:

" La not dals 14 süls 15 d'avuost es Giosuè Petsch gnü schlubgià benignamaing da sia greiva malatia ed es i via illa gloria dals tschels".

Chi mâ varà dat sü quista simla annunzcha?  Ha s'impissà Giachen Andri.

Il culuoster chi'd es i via illa gloria dals tschêls! Hei hei, ha'l surris. Insè, sülla savadüra da la porta dal tschêl è'l sà fingià stat, sco culuoster. Dischna.

 

Oramai starà il culuoster Giosuè ir in terra sainza l'accumpognamaint da seis sains amats. Pover Giosuè, bea Giosuè! Beà perche ch'el va in terra e dal sgür e franc eir in tschêl. Schi dà insomma quel tschêl o quella dmura tant dechantada casü ot sur las stailas. Quella cun la libertà illimitada. Na na! Scha quai es il cas schi è'l dal sgür casü, e quai fingià daspö seis ultim suspür.

 

Chi mâ giarà davo sia bara?, ha'l s'impissà invant. Quels pacs chi til cugnuschaivan amo. Davo chi vaivan electrifichà il sun dals sains nu vaivna plü gnü dabsögn dad el. Per la gronda part da la glieud d'eira'l  i in invlidanza.

Cur chi sunaiva sunasoncha e la saira sül farnot cul sain da not gniva'l oura sül vamporta da sia chà a tadlar il sain da not. Sia urazchun. Ma uschigliö nu's  vezzaiva guera ad el per via. Nuotta, sia cusdrina, chi viavaiva uossa cun el insembel, faiva las cumischiuns.

 

Il ravarenda, ün Germanais, es gnü pro Giachen Andri a til dumandar che ch'el haja da dir, ch'el saja in imbarraz. Cun quels pacs pleds cha Giosuè til vaiva dit in occasiun da sias cuortas visitas, nu sapcha'l far güsta bler.

In fat d'eira Giosuè da fich pacs pleds. Ed ün veritabel ramüttel.

Eir eu vaiva da chavar oura ils pleds cur ch'eu giaiva pro el in visita in seis sgabuz d'intagliadur. Cun quai cha la glieud am vaiva quintà da quista singulara existenza e cun quai ch'el am vaiva svessa 'tradi' suna stat bun da metter insembel ün tschert mosaïc chi vaiva faquint üna sumglientscha be apaina approximativa cun la realtà da sia vita.

 

El d'eira stat ün uffant illegitim. Sia mamma til vaiva trat sü cun sia lavur da dschurnada. Da seis bap nu s'esa in cumün gnü a savair propa inguotta. Ed Angela vaiva cludi ils lefs per dal bun. Cur cha'l mat, adolescent, ha vuglü savair quai. es ella gnüda bluorda bluordischma, tant cha'l mat nun ha plü dumandà. Our d'clocca d'eir'la gnüda. Quai es uschè cur chi's vess da revelar alch chi'd es sco ün ulcerus aint il immaint. 'La's vaiva strat our inters tschüfs d'chavels.

Sco cha seis bap es stat svani, es ün bel di svani eir il mat.

Angela ha stuvü gnir missa al Beverin. Ma ella es lura darcheu tuornanda a chà ed ad üna vita plü o main normala.

 

La reconstrucziun da la vita da Giosuè pudess esser sco segua:

El savaiva linguas, d'eira stat dapertuot intuorn. surtuot i'ls pajais da l'ost da l'Europa. Co mâ ch'el vaiva fat a rivar vi là, quai nun ha'l vuglü tradir gnanca per da dir. Plü tard d'eira'l rivà nan da l'Ingalterra in Frantscha. Sco cuolmen d'eira'l dafatta stat illa Legiun Francesa. Da là è'l stat bun da mütschir. A Gibraltar vaiva'l, per spür cas, inscuntrà ad N. Titschun da Z., ün montör da maschinas da la Sulser AG, ün conscolar. Quel til ha quità, cha sia mamma saja mal in chomma, insomma, mal a la via.

Sün quai è'l tuornà. El ha lura guardà oura a sia mamma. Per trar via ad els duos giaiva'l a dschurnada, quai cha sia mamma vaiva fat tuot sia vita. Per furtüna es stat qua barba Lurench, il vegl intagliadur, chi til ha muossà seis manster. Directamaing surdat seis manster e sia clamaschun. Da quella jada davent esa i bain a man cun els.

El ha lura intaglià per la gronda falegnamaria da mobiglia e d'interiurs MOBA SA ad Uster.. Lura es gnüda üna crisa, ed el nun ha plü gnü lavur avuonda. Bainschi d'eira sia mamma chi dovraiva da di in di daplü fliamaint.

Il chanzlist Mayer tils ha güdà cun procurar a Giosuè il post da lavuraint da

cumün, da pizzamort e da culuoster. El ha servi cun premura al cumün.

 

A trar ils sains da la sunasoncha gnivan magari eir ün pêr puobatschs. Quels as tgnaivan taljadas magara vi da la sua e's laschaivan  dozar sü dal fuond,

riond dal gaudi. I sun casü sainuns da passa üna tonna, E Giosuè be surriaiva lapro.

In cumün giaiva la trida e suos-cha curella, cha Giosuè sarà... apunta..ün da quels da tschella vart.

 

L'advocat Marchet vaiva üna jada pretais, cha'ls sains nu cllingian adüna glistess. Üna jada sco ün andantino, tschella jada sco ün largo e...

Blintsch, l'umorist dal cumün vaiva dit sün quai:

"Vo, sar docter Marchet, chi dodivat dafatta a crescher l'erba dodarat quai schon uschettas".

"Tamberl!"

Ed in fat. Giosuè traiva ils sains seguond quai ch'el crajaiva chi fetscha sen.

Per ün battaisem, liger, lommin, cun verva per la confirmaziun, per nozzas sco ün andante o... sco üna fuga, per la mort cun man dür, sech. La chanvella cumandaiva il ritem.


La plaiv da culuoster ha'l pers cur chi'd han elecrifichà l'indriz per sunar ils sains. Davo l'ultima jada ha'l dumandà al cumün sch'el nu pudess avair almain ün toc d'üna sua, sco algordanza.

Sia vaschina Sara, chi gnva minchatant a far ün zich ün zich massarias, ha dit ch'el, Giosuè, haja ün toc sua cun aint ün latsch sur il chavazzal da seis cuz. Ün singular ornamaint, dschaiv'la, bod macaber.

 

In seis temp liber intagliaiva'l uossa figürinas, bes-chettas. I gniva dit, ch'el discuorra cun quellas. Ma, el e discuorrer? Quai  sarà stat plüchöntsch ün brunclöz, sco quel cur ch'el quintaiva a mai be d’inrar episodas da sia vita, charezzond intant sias figürinas.

 

Ed uossa, oramai, nu dschaiva'l insomma plü inguotta. Pover Giosuè!

I's disch 'pover',als morts. Ün singular dir! Ingün nu sa nempè schi sun povers davo la mort! I saran faquint plü - a tuottavi la magiurità – plü furtünats sco sün terra.

 Blintsch, l’umorist dal cumün dschaiva dal cuors da la vita, cha quel saja pel solit ün concu(o)rs.
Hei, Hei!

 

Il funeral vaiva lö il marcurdi a las 13.30. Sco dapertuot, apunta a las 13.30 per cha quels chi soulan far il pisulin s'agitan ün zich da quist urari.

 

In cumün dschaivna cha quai saja sul sainza il bat da l'ura il cling dals sains.

Plü trist d'eira bain il fat, cha'l vegl culuoster vaiva dad ir in fossa sainza l'accumpognamaint da seis sains amats. Ed in fat, la raspada funebra paraiva sco persa, confusa, inquieta. I püffaivan pel clucher sü e spettaiva sco sün ün miracul. Ün deus ex machina. I spettaivan cul culöz stendü airi sü vers il clucher sülla vusch dals sains, pel culuoster e... per els.

 

Quai es stat ün sul requiem, quist requiem müt muot.

Il requiem per ün culuoster.!