09/2014

Solidarited in Engiadina –

quist utuon decida           

da Jost Falett

 

Quist utuon vains in Grischun duos votaziuns chi pertuochan la solidarited: als 28 settember vuschains sur da l’egualisaziun da finanzas ed als 30 november sur da la ledscha da la refuorma dal territori. L’Engiadina es pertucheda da tuottas duos directamaing.

 

Egualisaziun da finanzas:

La situaziun finanziela da nossas vschinaunchas in Engadina es fich differenta: Tschertas vivan da grands fits d’ova u haun gieu düraunt decennis dividendas da las s-chabelleras – otras scu p. ex. Bever nun haun ne ün ne l’oter. Bever ho desistieu da runels aintasom la Val Bever, cur cha s’ho vulieu collier quella cul Surses, ed ho eir dit da na repetidamaing ad ouvras idraulicas pel Beverin. Uschè spordscha Bever hoz üna Val Bever intacta, üna val fermamaing frequenteda da giasts ed indigens da l’intera regiun – e que gratuit. Nossa regiun drouva  tuos duos: las finanzas da las vschinaunchas richas e la natüra intacta da las vschinaunchas chi haun desistieu ad ün ferm svilup turistic.

Da quellas differenzas do que aint il inter chantun, eir traunter las valledas. Perque esa güst cha’l chantun egualisescha las finanzas. Poch’incletta ho  il rest dal chantun, cha’l referendum cunter la nouva egualisaziun da finanzas es gnieu lantscho in Engiadin’Ota. „Che esa cun vus“ s’oda our a Cuira ed utro, „impostas bassas, na a la ledscha davart las taxas da turissem, na a l’egualisaziun da finanzas – e nus vessans gieu da dir schi al credit per l’olimpiada e dains raps per la plazza aviatica e pel champiunedi mundiel !“ Il „na“ da l’Engiadin’Ota  nu vain inclet dadour val.

Uschè ün sistem nu po mê esser güst per tuots. La dumanda relevanta es: Essans pronts per solidarited illa regiun e traunter las regiuns?

 

Refuorma dal territori

Specielmaing tres il Cussagl da cumön es l’Engiadin’Ota dvanteda üna regiun – ed ella vain resentida uschè dad indigens e giasts. Las lezchas publicas scu ospidel e chesa da chüra / traffic public / destinaziun turistica / planisaziun regiunela / scoula da musica / … vegnan surpigliedas in möd solidaric: Bever p.ex. profita dals raps da San Murezzan, uschè cha nus ans pudains praster ün bun ospidel – e Bever fo part a la plazza aviatica, eir scha quella nu’ns maina niaunch’ün giast. Decis vain adüna culla magiurited da l’intera regiun. Zieva cha’l circul es scholt dess mincha vschinauncha decider svess, inua ch’ella voul fer part – ed ella po adüna darcho sortir da las cunvegnas regiunelas. Bever po dir: „La plazza aviatica nu’ns interessa, cha pejan quels chi la drouvan“ e chi chi es da l’avis cha’ls 17 milliuns l’an a la destinaziun turistica nu portan avuonda a l’egna vschinauncha sorta da quella cunvegna. Organisaziuns scu la scoula da musica u la promoziun da cultura paun svelt gnir in difficulteds, scha las finanzas da las vschinaunchas vaun al main.

L’experienza, cu cha uschè üna uniun d’interess (Zweckverband) funcziuna, pudessans fer pü svelt cu giavüscho: Dal 2016 vuschains sur da l’ARA S-chanf chi custaro var 80 milliuns. Perque cha Segl e Silvaplana haun ün’egna ARA vuschan be las otras nouv vschinaunchas da l’Engiadin’Ota – e minchüna stu dir da schi. Il chanel fin a S-chanf  per 13,5 milliuns es fat e pajo, il credit da planisaziun per 5 milliuns es decis. Il cussagl cumünel da Samedan metta hoz in dumanda l’ARA S-chanf chi vegna memma chera e lascha examiner, quaunt cha cuosta da saner l’ARA Sax. Scha Samedan disch da na a l’ARA S-chanf sun ils 18,5 milliuns pel giat – e las otras vschinaunchas paun guarder che cha faun.

Perche müder il sistem solidaric chi funcziuna illa regiun daspö ans? Scha mincha vschinauncha po decider svess e guarda be per se svess, scrouda la regiun. A vela eir cò la ledscha: „L’inter es dapü cu la somma da las singulas parts“, v.d. la regiun es dapü cu la somma da  las vschinaunchas, ma per ch’ella funcziuna drouva que structuras regiunelas.

Il chantun po sainz’oter realiser la refuorma dal territori, eir sch’el do a las regiuns la liberted da s’organiser  svess. La premissa per quella liberted es ün NA als 30 november.

il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH