il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2004

(bck) Tar la discussiun publica dals 20 november a Samedan davart il tema „Wieviele Zweitwohnungen braucht das Oberengadin“ ho gieu Romedi Arquint l’incumbenza da tegner il pled finel. Scu teolog ho el piglio ün text our da la Bibla e l’ho do üna taimpra ün po pü actuela chi s’affo eir per la pagina dal CHARDUN.

 

La legenda dal TOFFOFTHEWORLD        

 

Ma in tuot l’Engiadin’Ota daiva que be üna sort dad umauns e chesas ch’els abitaivan e mettaivan a dispusiziuns per giasts e viandaunts. Ed els uzettan ils ögls e mera, mantuns dad or als glüschivan incunter da glieud chi gniva dal süd, da l’ost e dal nord sü da las planüras e chi vulaivan gnir tar els a zupper l’or aint in chesas nouvas e tuors.

 

E quels da l’Engiadin’Ota dschettan l’ün a l’oter: Tschà, fains quadrels e’ls ardains a dür! Usche als servivan ils quadrels per crappa, e l‘ardschiglia als serviva per molta. Ed els dschettan: Sü, fabrichains üna cited ed üna tuor cun sieu piz chi tendscha fin sün tschêl ed üna cited cha nus vulains numner La Buatschera Ota, e la cited dess collier las vschinaunchas usche cha’ls mürs da la cited tendschan vers nordost fin tar la Punt Ota e vers südvest fin sur Malögia our; usche ans fains ün monumaint chi implaro ils cours da noss iffaunts cun grand plaschair.

E’l Segner descendet dal tschêl per contempler La Buatschera Ota e la tuor cha’ls figls dals crastiauns avaivan edificho.

 

E’l Segner dschet: Mera, a sun ün pövel ed ad haun tuots la medema lingua. E quist ais be il principi da lur fer. Uossa nu’ls saro inguotta pü impussibel, che eir ch’els pigliaron per mauns.

Ebain, schi descendains e mettains sgurdin in lur lingua, ch’ingün nun inclegia plü la lingua da l’oter. Ed els discuorraregian be pü dad appartamaints da seguonda proprieted, da spazis da fabricher brüts, da plans da zonas e da quartiers, da pejamaints e taxas, creaziun da valuors e da rendita, e’l muond ch’eau d’he creo per ch’els til cultiveschan in respunsabilted saro be pü co per “creer rendita e raps.

 

Ed eau faro üna fin a lur fer bluord e tils sparpagliaro sur tuot il muond, ed els cugnuoscharon be pü la lingua dals raps e lur iffaunts nun als ingrazcharon.

 

Uschè ils sparpagliet il Segner da lo sur l’intera terra vi, da möd ch’els stuvettan desister dad edificher la cited e la tuor. Perque as numnaro la tuor e la cited TOFFOFTHEWORLD, que chi significha “sgurdin spüzzulaint”, pervia cha’l Segner ha sgurdino lo la lingua dals umauns e’ls ho sparpaglios davent da lur valleda dvanteda inabitabla sur l’intera terra vi.

12/2004

Requiem                

 

Ils groffels nu faun pü parada sül balcun,

la giass’es mütta, pera banduneda.

Daspö cha sabis haun sfurzo’l rumauntsch grischun

nu’s oda pü il cling ladin illa valleda.

 

Ils vegls haun lönch già banduno la terra,

lur lingua haun els taunt amo.

Ils giuvens sun ieus pel muond, tscherchand vantüra bgera,

lur sögl, lur vierv els haun schmancho.

 

Alur’ün di saro’la estra la valleda,

-pövels quels mouran, naschan, vegnan, vaun -.

Be l’En quel quintaro l’istorgia d’üna geda.

Ma’l pled sonor tü tschercharost invaun.

 

Pegasus

11/2004

Gestiun Svizra

 

Las valladas dal süd, pigliand oura San Murezzan, Scoul e Samignun sun üna Gestiun CH i’l vair sen dal pled.

Perche pretend eu alch simil?

D’incuort vaina gnü üna discussiun cun ün econom chi lavura in ün institut da finanzas. Quel econom ha la survista dal trafic monetar d’üna vallada. E quel econom pretenda apunto cha vals o regiuns chi nun han üna funcziun da center e chi nu dispuonan da bler turissem sajan vairamaing üna Gestiun CH.

Eu n’ha fat ögliuns, eu nu vaiva mai dudi alch simil ed uossa quist da la vart d’ün hom da l’economia! Eu n’ha vuglü savair che ch’el manaja precis. Quai am ha el declerà seguaintamaing: “Ch’El guarda, sch’eu quint insembel che imports chi vegnan pajats intuorn ils 25 dal mais süls contos da salarisaziun da la glieud da la vallada schi vez eu precis da che cha tuot la vallada viva: In prüma lingia da las pajas da pulizists, impiegats dal dazi da la posta, da la viafier e da magisters chi survegnan lur paja aint da Cuoira o sü da Berna. Sainza quists pajamaints pudessan nus serrar nos affar bancari».

Eu n’ha ponderà inavant. I’m vegnan adimmaint ils ravarendas e lura tuot la domena da las rentas statalas, saja que AVS, IV ed otras rentas. Eu pens cha valladas cun var desch fin quindesch paurarias survegnan pajamaints directs dal stadi dad ün milliun fin ün milliun e mez. Davart pajamaints indirects, sco cuosts per l’infrastructura ed otras prestaziuns statalas nu sun eu orientà uschè precis. Schi propcha, sainza la Gestiun CH füssan bleras valladas muribundas.

Cun ir vers chasa cuntinuescha mias ponderaziuns : La gronda part da quista glieud chi viva directamaing o indirectamaing dal stadi – quai chi’d es permiss – tscherna politikers e partits chi sun crodats in üna isteria e vöglian spargnar sün mort e fin. I’l po be dir sco Berthold Brecht: “Be ils vdels ils plü tottels tschernan svessa lur mezchers“.

Eu svessa sun da l’avis chi dessan exister bleras Gestiuns CH. Eu sun grat per nos stadi e n’ha be ün giavüsch: Laschai viver a nos stadi, na resgiar vi dal rom sül qual nus tschantain.

 

Urs Trottmann, Scuol

 

 

 

 

 

 

 

10/2004

Grüs illa tschiera               

 

Sur En e Flaz,

scu ün zindel tessieu

ün mer da tschiera

zuppainta chesas,

las baselgias

dal grand vih.

Plazza e giassa vöda,

sün via niaunch’ün’orma

nun inscuntrast tü.

 

Ma cul prüm raz

chi sdasda la valleda

as s-charpan tres il vel –

na las aguoglias dals cluchers –

ma’ls grüs cun bratscha ferma

scu gigants.

A sbregian aint il tschêl,

a sun altars, suot quels umauns s’inclinan.

Imegnas da nos temp,

simbols pussaunts.

 

Pegasus

 

 

 

 

 

 

09/2004

Il daint marsch              

 

Ulric’es ida tal daintist

a lascher trer ün daint.

E sül s-chabè la guarda quist

cun buonder da buoch’aint.

 

El vezza punts immez curunas

da plomb, argient ed or

chi glüschan e faun paradunas

cha fo güvler il cour.

 

Ma traunter las bellezzas finas

po be ün nes d’expert treno

der bada a las savurinas

dal marsch chi’d es suotaint zuppo.

 

polclo

 

04/2004

Renaschentscha salüdaivla                    

 

A sun dimena già passos tredesch ans daspö cha la revista „Il Chardun“ ho glivro d’appeller a la conscienzcha da persunas chi nu’s rendaivan neir quella vouta quint cha nos terrain, nossa natüra e nossa valleda appartegnan a nus tuots e cha nus nun essans ils ultims chi haun la favur da sus-chair viver in üna tela cuntredgia. Per quel motiv salüdan sgür bgers l’ideja da lascher renascher il Chardun. Sperains ch’el possa flurir in nossa megra terra chi clama agüd e chi ho hoz pü cu mê dabsögn da sustegn.

Bainschi ho ün gieu cò e lo l’occasiun da leger illa pressa artichels critics in reguard a la svendita da la patria, a la surfabricaziun e speculaziun in Engiadin’ota. Ma a voul dapü! A voul vuschs criticas chi tiran adüna darcho adimmaint als speculants cha la magiur part da la populaziun cundanna lur agir; ch’ella vöglia salver que ch’ün po auncha salver, ch’ella nu saja pü in cas da taschair e nu vöglia lascher sfigürer cumplettamaing l’aspet da nossa val cun fabricats surdimensiunos, cun blocs chi offendan, chi nun haun dachefer pü ünguotta cun nossas vschinaunchas.

Las bgerischmas suottascripziuns ramassedas in connex cun l’iniziativa cunter l’activited da construcziun schmasüreda da seguondas abitaziuns, haun musso cler e net cha’l möz es plain e cha vegnan surpassos ils cunfins. Scha indigens da l’Engiadin’ota sun sfurzos dad ir giò per l’Engiadina in tschercha d’üna abitaziun ch’els sun auncha in cas da pajer, lura ans rechattainsa sün la fosa via e’ns dumandains eir üna vouta dapü quaunt lönch cha la lingua rumauntscha, già uschè ferm pericliteda, ho la forza da surviver suot telas cundiziuns.

Vairamaing il Chardun varegia temas pü cu avuonda! Ad es be da sperer cha sia critica e satira sajan darcho in cas da sduvler sü almain ün mielin la conscienzcha da tuot quels chi sviluppan sensibilited be cur cha que vo per lur egen profit; e cha’l sen per respunsabilted, dignited ed amur per la patria nu s’indrumainzan dal tuot.

 

Giovannnina Brunold-Claglüna

 

 

 

 

 

 

04/22004

Spiert e munaida bluotta                  

 

Aint ill’Engadinerpost s’haja pudü leger d’ün discuors al podium davart il tema agricultura – turissem. Pro quel discuors esa gnü dit, cha’ls paurs da l’Engiadina bassa stessan eir gnir pajats per las loipas chi passan sur la prada via. Ils paurs vöglian dunque munaida bluotta. Al listess mumaint esa gnü dit - e quai as stoja lodar - cha’ls paurs nu vöglian be raps dimpersè eir arcugnuschentscha per lur lavur a favur dal turissem.

 

Che esa da dir?

In prüma lingia es quai ün’istorgia tuot normala. Raps cunter prestaziun – prestaziun cunter arcugnuschentscha.

Chenünas conseguenzas ha ün simil pensar ?

Ils paurs pon far culs rapreschantants dal turissem ün contrat chi disch, cha’l terrain stöglia esser la fin da la stagiun d’inviern uschè net ed in uorden sco l’utuon avant. Ils turistikers pudessan metter al cumanzamaint ed a la fin da la loipa tablas cun l’indicaziun:

 

  • Chars giasts, chars amis dal sport da passlung :
    Ils paurs ans mettan a disposiziun gratuitamaing il terrain per cha nus possan far lasura las loipas. Ils paurs han plaschair cha giasts ed indigens fan passlung. Els han be ün pitschen giavüsch: nu laschai inavo rument, as cumportai simplamaing uschè cha nus pudain dovrar la prümavaira la prada sainza cha nos muvel saja in privel.

 

Sgüra cha’ls paurs survgnissan arcugnuschentscha! Sgüra cha blers as fessan impissamaints sur dal regalar e’l survgnir regals. Sgüra cha’l clima tanter paurs, giasts ed indigens dvantess meglder. Nu fess üna simila idea cha tuots vessan daplü pisser pel terrain?

 

Urs Trottmann, Scuol