il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2004

Las uniuns grischunas per la protecziun da l’ambiaint, il WWF, la PRO NATURA e’l VCS as dostan per lur dret da recuors chi vain contestà dals partits burgais, surtuot dal PLD e – fermamaing surtuot dal PLD grischun. A meis avis han quists guardians da la natüra tuotta radschun. Che dscharana uossa dal proget d’ün implant electric tanter Martina e Prutz?

Il cussagl da stadi ha dat glüm verda (LQ dals 9 dec. 2004).

Che dist tü Giongion da quista fatschenda?

XY M. Strada

  • Che dschess la LIA NAIRA, o quels pacs chi sun vanzats? Meis avis persunal: il plü urgiaint füssa da far spargnar energia, sün tuot il muond. Ma eu sa, eu sa! Lura vegn l’economia e disch cha uschè i’s frena seis cresch chi vess para d’importar 2% l’on. In 35 ons as reduplichess il consüm…! Che consequenzas??? Quai po s’imaginar minchün. Quai füss ün dischöl,”Après nous le déluge ! » Reguard quist implant previs : Be cun la plü gronda precauziun e cun obligs e servituts rigurus !

 

 

 

 

 

 

11/2004

Tü Giongion, a Samedan vögliane fer wellness cul sguard sül Piz Padella. Insomma, a vöglian fer our dal stabilimaint dal vegl Coop immez vschinauncha ün center da wellness (aja nu se dir in rumauntsch!). Miss il trat in padella haun bainschi da quels da la Bassa, scu’l solit! Che dist tü da quista intenziun?

XY Samedan

  • Che voust ch’eau dschaja? Que insè nu’m reguarda. Ed alura. Ils Samedrins faun onur a lur vappa. Aint in quella es aint ün dieu dal flüm cun ün rembel in maun ed ün vasch, e que tuot our da spür or. Oramai cha’d haun cumanzo (Flaz ed En) vögliane foquint « trer tres », scu cha qualchün m’ho dit – in bun rumauntsch ! Guarda eir la caricatura a reguard!

 

 

 

 

 

 

10/2004

Il Pisoc ha uossa tantüna chattà üna degna consorta. Nöa ch’el vess sdegnà ils pizs Tschütta, Lischana, Sesvenna. Na, na! Uossa ha’l però a la fin chattà alch propa dal test. Sast tü a chi ch’eu manai?

Jon P., Scuol

  • Schi! A l’Amalia ollandaisa. Schi vegnan uossa ils turists chinais saraja d’ir in tschercha d’ün piz per til battiar Piz Peking, Piz Schanghai o Piz Yangtsekiang… Id es da far l’inclin fin al declin.

 

Eu nu poss bod na crajer cha quels patriots da Zernez chi han impedi da fabrichar il nouv center dal Parc Naziunal dasper il chastè a Zernez hajan eir vuglü scumandar al Circus Nock da metter sü sia tenda in quel lö. Quai es bain be üna burla?

Isa, Zernez

  • Quai nu’m es cuntschaint. Mo eu nu’m dess da buonder – els chi san che chi s’affà cun l’aspet estetic dal cumün sco p.ex. la Sosa Gerra SA, la carta da visita dal cumün, ed oter plü ch’eu nu vögl tradir in quist lö – per pudair ir in cumün sainza avair d’inscuntrar be gnifs.

 

Che dist tü cha la lingua dal Cor mixt da Samedan es uossa eir il tudas-ch. L’invid per la radunanza generela publicho aint illa Padella, la giazetta locala da Samedan es scrit be in tudas-ch.

B.C., Samedan

  • Il Cor mixt da Samedan eira propi ün coro s-chet rumauntsch, Samedan perdess bger, scha quel cor nu chüress pü sia lingua materna.

 

Eau m’impais cha tü varegiast let l’artichel “Alarm im Oberengadin – Initiative will den Zweitwohnungsbau beschränken” da Werner Catrina aint illa NZZ dals 25/26 settember 04. Ed uossa am vain per mans la nouva ediziun da la Internet-Zeitung “Marktplatz Zeitung” cun la preschantaziun dal RE/MAX Immobilien-Laden in St. Moritz. La BUTIA…!!!

Arno N. Samedan

  • La BUTIA TOTELA! Vendita/liquidaziun totela!

 

Las nouvas structuras da la Rumantschia? Quai es mia dumonda o – meglder dit – meis segn da dumonda (?).

B.S., Ftan

  • Eu sa amo massa pac per at pudair respuonder. Ma scha’l muvimaint rumantsch nu riva da metter propa in muvimaint la basa e’ls politikers rumantschs, lura saran eir las nouvas structuras be protesas.

 

 

 

 

 

 

09/2004

Tü, chi parast da savair tuot am pudessast bain dir co chi’d es pussibel cha’ls partits politics han tants raps per la propaganda electorala. E perche spendna tant? Quista jada am para quai bod bod ün zich exagerà. A la fin finala nun eschna amo tuottüna brich in America. O?

Eu n’ha bain inclet teis clagn, quel “dal savair tuot” ma da quai m’impippa. Reguard finanziaziun da champognas electoralas: Eir eu am dumond mincha jada ingio chi van a tour tuot quists raps: da 200'000 a 300'000 francs, s’haja pudü leger quista jada. I’s pudess crajer cha las champognas electoralas vegnan “spisgiantadas” eir cun daners da donaziun (Dicz. Grond – traducziun da „Spendengelder“). Cha quista finanziaziun es zuond dubitaivla, es dapertuot cuntschaint. Quel chi sustegna üna propaganda electorala nu fa quai be our d’idealissem. O na! Quel ha nempe – pel solit – l’intenziun da far render sia investiziun, quai voul dir ch’el sperescha da pudair profitar in ün möd o tschel – e quai nöa massa pac. El provarà da tilla “scouder”.

 

Il pled ch’eau d’he chatto il pü suvenz i’l cuors da la champagna electorela pel nouv cusglier guvernativ es… ingiuvina! – ECONOMIA. Es que il nouv dieu ? Eau vess ingiuvino ! Tü hest radschun ! Que fo bod temma.

 

Spargner ! E’l viavaunt departamaint da militer vulaiva cumprer 12 panzers per ans defender (d’inimihs chi nun existan). Nun es que barlöch? Pü cu be barlöch!

Ma 2 aviuns da tranpsort als sun tuottüna gnieus concedieus… scu cuffort. Per transporter truppas d’assagl e materiel da guerra da …ikon a Canicül… ! Que fo rir a las muos-chas.

 

 

 

 

 

 

08/2004

In Val Müstair esa tuottüna previs da metter ad ir üna BIO-SFERA. O? Ma a mai para cha’ls progets turistics previs in Val cuntradischan cumplettamaing a quist intent. Tantplü cha’l logo dal turissem in VM sta suot l’insaina NATÜRA E CULTURA.

Previs sun: - ün heliport - ün lö da depart per turas cun töfs (eu agiundsch quia il prospect, uschigliö nu’m craja’L) - plazzas da parkegi asfaltadas per autos cun parkingmeters sü Lü e chi sa amo che inspiamaints…!

M.P., XY

  • Quai dal heliport s’haja pudü leger in gazetta, da las plazzas da parkegi sü Lü vaiva dudi, ma cur ch’eu n’ha gnü davant mai il “prospect dals töfs” schi n’haja gnü fadia da crajer a meis ögls.
    A mai am para cha quists progets pericliteschan malamaing il stupend proget da la biosfera. Ün puchà nair!
    (La caricatura Visiun jaura visualisescha quistas tentativas !)

 

Eu m’ha insömgià cha Blocher saja gnü sco asilant in Svizra. Cur ch’el vaiva stuvü mütschir nun ha’l gnü peida da tour cun sai sias scrittüras. Raps eir be güsta quels ch’el vaiva in gialoffa. Ils sbirs staivan nempe fingià sün porta cun la mitraglia drizzada sün el. Id es propa stat per la cupicha dal pluogl!

“Ün tip sainza scrittüras! Che impertinenza da gnir a dumandar asil!”, dischan plüs da la crema da seis parti. Üna sfruntadezza! Precis als 1. avuost ha’l lura stuvü bandunar la Svizra e tuornar in seis pajais in flomma. Chidon!

Lüza N., Scuol

  • Tü - insè – nu’m fast ingüna dumonda. Voust tü savair, sch’eu sun d’accord cun la politica d’asilants svizra? Na ! Cur chi’s po be güsta salvar la pel schi stuvess quella bain rimplazzar eir las scrittüras.

07/2004

Che es que vairamaing, la „clean energy“? Scha que es managio quell’energia prodotta cun ova, schi nun es que üna invenziun nouva. U? Quella nu saregia bainschi brich laveda cun tuot las ovas. U?

Ursina P.

  • Que eau nu se, ma eau am vögl indreschir per la prosma vouta. Eau am d’he eir eau dumando quelo già bgeras voutas (aviand tscherts dubis cha que saja surtuot ün mez da propaganda per as fer bainvis tar quels ecologs dal trenta!)

 

Che dist tü cha’d es uossa pussibel da spuster inundaziuns?

Gian Marco S.

  • Tü managiast foquint quella dal Flaz. Tü chazzer bain! Que varegia stuvieu esser, perche cha’d es gnieu permiss da fabricher na be singulas chesas, mabain inters quartiers in lös imnatschos d’inundaziuns. Il fal es a tuottavia gnieu fat lo.

 

Il svilup in Engiadin’Ota! Perche tardivescha il Cussagl da cumön da suottametter l’iniziativa per frener la fabrica d’abitaziuns d’egen possess a la votaziun dal pövel? Quella vess da gnir fatta pür dal 2005. Scu scha nu fess naira prescha!

XY

  • Tü fessast meglder da drizzer tia dumanda directamaing a l’uffizi circuitel! A voul sgüra ün tschert temp per piner üna votaziun…! Dal rest ho tel uffizi do l’incumbenza a perits da fer skizzas pel svilup, traunter oter eir ad ün planiseder chi ho – per uschè dir – “experienza urbana”. Que voul dir cha s’ho bado cha l’EO as sviluppa ad üna cited otalpina.

 

E che dist tü da la muria dals hotels in Engiadin’Ota?

XY

  • Guarda eir la caricatura chi tratta quist problem! Que es fich mel, tauntpü cha que fo grand dan a l’economia chi’d es uschinà la vacha sencha apunta eir in EO. D’heja dit vacha? L’associaziun cun la tscherna dal prossem cusglier guvernativ es bell’e fatta! Il PPS (il partieu populer) nu voul il paur, dimpersè l’indschegner da fabrica, promotur dal svilup. Que muossa in che direcziun cha’l svilup ho dad ir, la vusch dal pövel sü u giò! Dad ir fin cha nu vo pü!

 

 

 

 

 

05/2004

Dumanda: Il cuntschaint fotograf Florio Pünter ho fat üna fotografia da l’Engiadin’ota per la musser cu cha quella varegia guardo our aunz cha l’umaun l’ho piglieda in possess, v.d. il paesagi oriund, sainza la mindra civilisaziun. L’hest tü visa?

P.M., Segl

  • Schi! I’l Museum d’art grischun a Cuira. Ma quista fotografia stuvess gnir musseda in Engiadina. Chi so mê scha que nu fess effet?

 

Eu sun fich dischillus cha vus dal CHARDUN as cuntantaivat cun ün « chantunet ! » aint illa Posta Ladina. Vus chi nu vaivat mâ zavrà artichels protramiss permettais uossa a la PL da far quai cun vus. Co es quai pussibel? Eschat forsa gnüts büzs, ümils e bandus?

Men P., Strada

  • Tü hast radschun. Eu n’ha fadia da güstifichar il fat cha nus vain acceptà las cundiziuns da la PL. Ma nus nu vain vuglü far pressiun, dschond: obain tuot o ünguotta. Dal rest nun ha la PL exclus la pussibiltà da reponderar sia decisiun.

 

“Asch bun?”

Anna G.

  • Scha tü nu’m dumandessast “asch bun?“, schi vessa plü bain.

 

Che dist tü dal rg e sia introduziun illas scoulas?

Menduri F.

  • Già dit! Usche brich! Ma ad exista ün problem almain uschè agravant. Dal 2003 haun cumanzo la scolaziun a la Scoul’ota da pedagogia chantunela a Cuira (viavaunt Seminari da magisters): 5
    2 mussedras e 5 magisters primars dal territori ladin.
    Da quels 5 haun 2 tschernieu tudas-ch scu prüma lingua. Basta que per garantir l’instrucziun da noss idioms? I’l s-chelin ot da nossas scoulas esa già uossa fich critic!

 

Eau d’he let aint illa revista BILANZ cha’l pü rich hom dal muond “Bill Gates) pudess spisgianter cun sia faculted a tuot la populaziun dal muond cun sest tü che trat? Cun ün Big Mac e cun pommes frites (da baiver üna cola).

Cilgia N.

  • Dafat per quels chi pateschan fam savessans nus sgür ün meglder trat. U forsa brich!

04/2004

 Insè nun esa mal cha’l Chardun resüsta. Eu n’ha però temma cha vus mettat darcheu sü il vegl DC.

P.M

  • Mo di be tü! Eu n’ha spettà eir quista reacziun. Cul vegl DC manajast tü faquint l’ingaschamaint per l’ambiaint, lingua e cultura e…Tü preferissast faquint ün CHARDUN sainza aguagls, ümil, bandus e prus, bravin e liric, chi dechantess “il muond intact” benign e prüvà. I’ns displascha da nu’t pudair agradir! Legia tü dimena plüchöntsch ils indexs da la buorsa: Dow Jones e Nikkei…etc.

 

Che dist tü da quist cuntinuant “no problem” eir sch’el es dafatta tradüt in rumantsch?

Cl.T.

  • I’s pudess propa crajer chi nu dess ingüns problems sün quist muond

 

’Engiadin’ ota ponderescha uossa tuottüna da limiter la construcziun d’abitaziuns da vacanzas. A Silvaplauna nu vögliane savair nouvas da queco, a Schlarigna però bain.

G.-P.R.

  • Ad ho vulieu ün’iniziativa publica per cha quist problem agravant vegna miss seriusamaing in discussiun. Il CHARDUN vaiva pretais que già avaunt passa 30 ans. Be cha quistas « tentativas » nu vegnan boicotedas dals interess privats chi sun rapreschantos massivamaing aint illas autoriteds cumünelas ! E lura ! Il problem stu gnir scholt reguinelmaing, scu previs – cun la votumaziun regiunela. Ad exista nempe il prievel, cha scha üna vschinaunch limitescha la construcziun, schi cha’ls interessents giajan simplamaing adöss ad ün’otra.