il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2004

Ponderaziuns criticas davart il gir dal sulai  

 

Il sulai munta a bunura davo’l Piz Madlain sü e giavüscha als da Ftan ün bun di. La saira svanischa’l sü pro’l Spi da Sursass. Chi sa scha intant cha no durmin va’l in plaina glüschur davo’l Piz Sampuoir, davo’l Piz Plavna, davo’l Piz Pisoc e davo bleras otras muntognas via, infin ch’el riva darcheu pro’l Madlain? I pudess però eir esser ch’el vain impizzà quia adüna da nouv. Quista pussibiltà nu’m para però probabla, perche ils cuosts per la lavur füssan massa gronds. Eu manai, cha in quist cas as dovressa duos lavuraints, ün chi impizza il sulai a bunura ed ün chi til stüzza la saira, alch cha hozindi ingio cha mincha interpraisa sto optimar ils cuosts da producziun, füss dal tuot inacceptabel. Forsa cha quai d’eira pussibel plü bod cur chi gniva amo lavurà in moda malpratica ed ineconomica, ingio chi nu daiva amo ingüna share-holder value, ma na hoz.

Eu premet dimena, chi s’haja scholt il problem a man da la tecnica in möd modern, uschè cha’l sulai nu’s stüda da not e vain masinà digitalmaing our da distanza davo las muntognas manzunadas via, dal Spi da Sursass fin pro’l Piz Madlain. Important am para il fat, cha quist müdamaint revoluziunari es stat pussibel be causa chi s’ha tscherchà da rimplazzar duos plazzas da lavur. Schi’s considerescha però l’energia chi vain lapro dovrada, as poja constattar cha quista soluziun es main economica co quella da plü bod.

La cumprouva es evidainta. Üna not as lascha arder tuot las glüms in chasa e dürant la seguainta restna stüzzas e lura as conguala per quant cha l’import dal quintadur es creschü mincha jada. Ecco, i’s sto be ir ün pa a fuond a la chosa e lura as vezza cha’l möd co cha’l gir dal sulai vain reglà pro no nun es optimal.

Bler plü intelligiainta es però la soluziun chi han chattà aint il nord dal circul polar. I’s stüda simplamaing il sulai d’utuon e til invüda prümavaira. Quai douvra blerun damain energia, però i fa dabsögn almain dad ün lavuraint, ma be dad ün e quel be impiegà a temp parzial per impizzar il sulai la prümavaira cur cha la stagiun sulagliva cumainza e per til stüder d’utuon cur ch’ella es a fin. Important esa natüralmaing da chattar inchün chi ha imprais tuots duos mansters, quel dal invüdasulai e quel dal stüdasulai. L’avantag es apunto cha ün mez on a l’inlunga nu douvra il sulai ingün’energia e cha causa ch’el splendura ün mez on sainza interrupziun, di e not, vain dürant quel temp rimplazzada la glüm chi manca cur chi’d es s-chür. E quai funcziuna stupend.

I dà però eir amo ün oter motiv da nu laschar arder il sulai tuot on. Our d’experienza as saja cha pairins da glüm ardan be üna tscherta quantità dad uras e cha lura stona gnir rimplazzats. No vain però be ün sulai. Perquai e be perquai nu’s stessa til dovrar massa bler. Cha be per spargnar duos plazzas da lavur vain el laschà invüdà pro no permanentamaing, eir intant ch’el tuorna sur not dal Spi da Sursass inavo pro’l Piz Madlain, es, viss our dal püt da vista energetic, üna nardà ed implü üna mancanza da respunsabiltà invers generaziuns venturas.

Sperain però cha’l sulai possa in mincha cas amo iglüminar avant co ch’el as stüda bleras vitas umanas.

 

Jon Nüvlitsch

 

 

 

 

 

 

09/2004

Il mail e las bananas                 

 

Eu vez ün mail aint in butia

co ch’el sur da bananas ria.

Eu’m dumond perche perco,

dod a dir: ”Import d’utrò

vaglia pac, congual’il predsch!

L’es pervi da quai meis spredsch.

”Eu’m dumond e sun fich schmort:

”Esa causa cha’l transport

svalütescha la banana?

Nu füss quai ün pa la cana.”

 

Jon Nüvlitsch

 

 

 

 

 

 

08/2004

L’armbrùst                   

 

Eu inscuntr sün via davant chà

Ün puobet cun ün balaister.

Eu til lod, ch’el saja bain armà

dals chatschaders sgür il maister.

 

«Ün’armbrùst es quai, »

am disch el cun dischanza.

Eu decler: “Haihai,

ma na üna rumantscha,”

 

cha in rumantsch as nomna quel

urdegn “balaister”. Cun ter gust

e fond ögliuns insista el

e disch: ”Nana, quai es l’armbrùst!”

 

Il rumantsch es uossa

per ün pled plü rich dvantà.

Quist exaimpel muossa,

co ch’el vain regenerà.

 

Jon Nüvlitsch

 

 

 

 

 

 

06/2004

Rumantsch in spranza                      

 

Oh che greiva gravidanza,

nos rumantsch quel es in spranza.

El surporta ons e mais.

A la fin tuots sun surprais.

L’uffant es in sa chüna !

 

Ma be pacs han buna glüna.

 

El sbecla tuns fich incuntschaints

e sgrizcha eir amo culs daints.

Oh pover mat lönch aspettà,

nu chatta uossa lö in chà.

Vain trattà sco ün minchun

e schnomnà Rumantsch Grischun.

 

Jon Nüvlitsch

 

 

 

 

 

 

05/2004

Admoniziun              

 

Giò’l Trentin ils uors in cumischiun

decidan chi vöglian s’regordar

in tristezza da l’execuziun,

exeguida quia in Grischun,

da l’ultim d’els avant tschient ons.«

 

Cun as regordar nun esa fat »,

quai pretenda ün dals descendents,

« l’uors da S-charl es forsa stat meis tat »

E perquai gnarà’l als tschinch da gün

sü d’Avigna, el ed eir seis mat

aint a S-charl farana vaira trid.

O, s’imperchürai da lur malfat,

vus cul nom Sarott e Fried.

 

Jon Nüvlitsch

 

 

 

 

 

 

04/2004

Il Chardun resüsta            

 

Davo ch’el es gnü miss in bara

resüsta il Chardun, am para.

Perquai Nüvlitsch eir tü at sduvla

ed our da nüvlas darcheu bubla.

 

Scha tü nu vezzast quai o tschai

listess sco quels aint il sulai,

be nu tagliar subit la corda,

pür craja cha’l sulai eir tschiorba!