il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2004

„Il Grischun drova dapli cuschinunzs!“.     

 

„Il Grischun drova dapli cuschinunzs“, ha in redactur pretendiu tschei gi en gasetta. Super, ni? Cuschinunzas vein nus gie avunda. Il cudisch da cuschinar fussi gia sin fiera, il „Wirtschaftsleitbild Graubünden“. 50 auturs (las 5 auturas ein naturalmein era manegiadas) han sviluppau 12 recepts pils novs cuschinunzs, 12 recepts per optimar il potenzial grischun.

Miu um vess era potenzial d’optimar! Ed il Grischun drova la finala novs cuschinunzs! Jeu empostel, sco il redactur ha cussegliau, il cudisch da cuschinar sco regal da Nadal. Dus dis pli tard tegnel in cudischet magheret enta maun. Suenter la lectura dallas empremas paginas ei denton tut clar. Ils recepts fetschien crescher il potenzial ed il resultat seigi en tuts graus permanents: “wirtschaftlich, sozial und ökologisch nachhaltig”, scrivan ils 50 auturs.

Cun lur 12 recepts suondan ils 50 auturs ina strategia clara: recepts tradiziunals survegnan ina prisa innovaziun, dinamica e deregulaziun e la bugliarsa dalla tatta vegn sin fiera sco Fast Foot, Haute Cuisine ni „Made in Graubündenland“. Spannegiada legel pia ils recepts. Ils emprems ein empau pretensius. Per in drova ei empau privatisaziun e dameins expensas dil stadi (surtut socialas). L’auter lubescha investiziuns publicas mo en cass d’in “return on investment” positiv. Gianteren, tut da quei ch’ei dat buca tier nus en consum. Culs proxims recepts tuorna denton puspei mia euforia. In damonda dameins vias localas e dapli colligiaziuns (vias, trens ed eroplans) internaziunalas. Miu um savess pia cumprar il parmiggiano direct a Milaun e la gervosa a Minca. Persuenter van il caschiel d’alp e l’aua minerala egl export. Tschei recept damonda da serrar empau scolas e d’introducir el rest dapli internaziunalitad ed economia. Ils novs cuschinunzs emprendan pia buca mo da far capuns e macruns! Per finir aunc in recept pils ecologists. Lags artificials inundeschan cuntradas schurmegiadas e produceschan forza electrica ecologica per la cuschina biologica. Genial!

Miu um ha buca quitau miu regal aschi genials. Quei ei buca tragic. Il cudisch da cuschinar ei gie in’investiziun pil futur. Quella sepaghi pér, aschia ils 50 auturs, en 10, 20 ni 30 onns.

 

Mariuschla D.

 

 

 

 

 

 

11/2004

Curius utschels                 

 

A S-chanf as po observer daspö ün tschert temp l’allevamaint d’utschels ourdvart exotics. Gnand giò da Zuoz sülla riva dretta da l’En as scuvra in üna bella stalla varsaquauntas quaglias chi faun tschientineras d’övs pel plaschair dals gastronoms. Chi chi vain sü da Cinuos-chel ho la surpraisa da vzair üna scossa da strüzs.

Quists utschels chi nun ans sun stos familiers fin uossa giodan evidaintamaing nos clima, forsa ün po pü chod cu pü bod, ma auncha bger pü crüj cu quel da la Bassa o magari da l’Africa dinuonder cha parschendan ils strüzs. Nus ans dumandains cu cha’d es gnida l’ideja d’introdür cò quist utschellam, e cu cha quel s’adatta uschè bain a nos clima. Füss que magari perche cha sumaglian a nossa populaziun ? Eau nu d’he auncha vis als strüzs a chatscher lur cho aint il sablun da lur clos cur ch’ün prievel imnatscha, ma cha que es lur möd da reagir ad inquietezzas es il trat il pü cuntschaint da lur caracter. In quel reguard sumagliane vairamaing a tschertüns da nos conumauns chi prefereschan da nu vzair ils prievels cha’l svilup da nossa val ans porta. Scha’l clos e la stalla füssan dandettamaing circundos da chesas da vacanzas cur cha’ls strüzs tiran lur testa our dal sablun, scha vzessan be müraglias ed üschöls serros invezza da la preda chi als fo taunt plaschair, schi as mettessane a lamanter cha nun hegian vulieu quist resultat.

Las quaglias, da lur vart, as roudlan aint illa puolvra e faun lur övs sainza bger as dumander cu cha’l muond as volva. Fintaunt cha’l s-chudamaint infracotschen s-choda lur stalla, as impaissane prubabelmaing ch’ellas sajan memma pitschnas per as duster per lur spazi e lur ajer. Eir ellas sumaglian a tschertüns da nossa glieud chi laschan cha l’ova giaja giò per l’En e nu faun valair lur drets politics. Ün di inclegiaron els forsa cha’l bainesser dals utschels muossa eir a nus umauns scha l’ambiaint resta saun. Scha’ls utschels da S-chanf avessan da perir scu resultat da la schmagna da fabricher e dal trafic schmasüro, schi nus badessans memma tard che sbagls cha vains fat al mumaint cha que d’eira auncha pussibel da salver la qualited da l’ambiaint e la bellezza da nossas vschinaunchas.

 

Claudio Caratsch

 

 

 

 

 

 

10/2004

Be sbagls dals oters?                   

 

Giodair amo ils ultims razs chods da la stà - per far quai vaina tschernü ün lö solitari d'ün'isla taliana, protet da las massas e dal trafic. La prüm'impreschiun es statta positiva: ün bivgnaint cordial, ün hotel net, il sulai chod, il mar limpid e frais-ch.

Observand la cuntrada scuvrina lura eir ils detagls. Las terrassas süllas spuondas, cultivadas dürant tschientiners cun gronda fadia, sun creschüdas aint e'ls mürs dan insembel. Las chamonnas süls chomps ed üerts sun gnüdas transfuormadas in villettas da vacanzas. Ellas tapezeschan hoz eir l'ultim angul da l'isla. Abüsivas sajan ellas, ans hane dit, ma la regenza taliana ha fat trais amnestias, uschè cha quistas chasas sun hoz legalas. Propcha üna regenza populara, chi legalisescha uschè dafatta la Villa Certosa dal prümminister Berlusconi. Ils abüs svanischan simplamaing cun ün pajamaint. Il sgradamaint da la cuntrada però resta, crescha, disturba. Eir la pürificaziun da l'aua e’l ramassar las immundizchas sun problems. La ledscha pretenda cha l'aua suos-cha stopcha gnir pürifichada avant da tilla laschar ir i'l mar e pel ramassamaint da las immundizchas s'haja introdüt üna taxa. Mo i's sa da güdar, ans hane spiegà. Na tuots respettan la ledscha e'l mar travuonda sainza reclomar. Da temp in temp s'inaccordschan eir ils turists da quist desaster. Il mar, uschea ans vain raquintà, haja manà a la riva propcha illa stagiun ota da tuot las s-chifusezzas pussiblas. E d'utuon basta ün temporal per transportar i'l mar las immundizchas büttadas illegalmaing giò'ls valluns. La riva as transfuorma lura in üna deponia d'immundizchas sco cha no vain pudü constatar culs agens ögls. Sülla barcha, dürant il viadi da retuorn, ha dit ün turist chi va daspö ons sün quist'isla, ch'el nu fetscha plü il bogn i'l mar. El nu's less infectar, ha'l manià. Chi sa quants chi han dit pervi da quai per adüna adieu a l'isla uschè maltrattada? Id es don cha'ls plü gronds s-chazzis vegnan sguazzats in quista maniera. Ün nosch indizi pel avegnir.

Che tristezza schi's pensa a l'avegnir dal "Bel paese". I'l parlamaint talian cumandan ils fauturs da la libertà individuala, quella chi s'oppuona cun superbgia al bainstar cumön. Il respet per la natüra e per l'ambiaint nu fan part da lur prioritads e'l clom d'alarm dals amis da l'ambiaint as perda i'l vent. Ed i'ns vain adimmaint cha daspö ün temp daja eir pro no quistas tendenzas. La speculaziun dal terrain cuntinua a mangiar eir nossa cuntrada alpina e tscherts politikers repettan instancabelmaing cha nossas ledschas da l'ambiaint sajan massa restrictivas, restrendschan nossa libertà, frenan nos svilup economic. Tenor els esa da reveder la ledscha davart la planificaziun dal territori, schlungunar las prescripziuns per la protecziun da las auas, abolir il dret da recuors da las organisaziuns per la protecziun da l'ambiaint. Ed i dà da quels chi tils crajan. Scha no nun eschan alerts, lura daina via eir no noss s-chazzis ils plü prezius.

 

Silva Semadeni, Cuoira

 

 

 

 

 

 

09/2004

«Der kluge Mann baut vor»

- infra temp ütil ?             

 

Per la festa federala avant alch dis ha festagià l’intera Svizra ils 200 ons daspö cha Schiller vaiva scrit seis drama sur da nos eroe naziunal. Tell füss stut co cha nos pajais as transfuorma. Nus Grischuns vain p.ex. vuschà our da libra voluntà üna nouva ledscha per promouver il svilup economic. Ils artichels 5 e 6 da quista ledscha tunan: Il chantun fa marketing per il Grischun sco lieu d’abitadi e sco plaz economic. Il chantun po sustegnair projects davart il svilup dal lieu. Quist es standortmarketing per rumantsch. Dimena nus portain noss lös a faira, na plü las vachas. Market es il marchà, marketing es co vender il meglder noss standorts. Che voul quai dir concret? Reto Gurtner, ün dals pacs Rumantschs da Flem, ha chattà il tric per far pajar als cumüns da l’Arena alba üna part dals cuosts da l’infrastructura (schon be 5'000'000) e survain eir amo raps plü bunmarchats. In Engiadin’Ota disch il landamma avertamaing cha politica e turissem sajan ün’unità. E chi nu saja plü da dumandar: Che paja la politica e che il turissem? Cler cha Tell sgiaiva süsom las blaischs «las erbas chi nun han patrun, ingio cha la muaglia pascular nu po» (illa traducziun da Charlet Fasser). E cler cha Tell vaiva seis standort e faiva part da quel. E discurriva la lingua da seis standort. In Grischun nun es quai plü il cas, in blers lös. Flem voul ospitar la sessiun dal parlamaint in territori rumantsch ed es ün standort turistic tudais-ch cun stagiuns mortas chi fan schnuizi als indigens. Il candidat engiadinais per la regenza nu s’ha preschantà per rumantsch perche ch’el sa ch’eir seis standort es daspö lönch tudais-ch.

Cha da quists standorts vegnan portats a faira nu fa star stut. Interessant es però cha Gessler disch aint il drama: «Eu la vögl rumper, quista testardezza, il spiert rebel da libertà tils stordscher, ‘na nouva ledscha vögl eu publichar...». Quai cha Gessler faiva sco chastlan faina hoz nus tuots, voluntariamaing, cun vuschar e tscherner! E Schiller e Tell sun be plü algordanzas e pon gnir citats per la festa d’ingrazchamaint: «Ün hom prudaint as dost’ad ütil temp». Castenca, gnanca plü cun las cedlas da vuschar…

 

Pradèr da Pradasütta

 

 

 

 

 

 

08/2004

Ün inscunter                  

 

Ün uors ed ün luf s’inscuntran in Italia immez ün god. I sun stutischems. La bligna tils turmainta. I sun disfiduoss, ma ün pled dà a tschel ed in paca pezza suna be discuors. Il luf dumonda: “Ingio via?”

“Eu tuorn a chasa. Eu sun stat in tschercha da la quietezza e da la pasch,” disch l’uors. “Là ingio ch’eu d’eira da chasa nun esa plü bel. Ils umans passan tras noss reviers fond canera, clegiond pomma e bulais e’ns disturban semperavanti. Avant 100 ons hana schluppettà aint in S-charl l’ultim uors in Svizra ed i fan ün tamtam inter pervi da quellla bravüra. Uossa vessan blers darcheu jent cha’ls uors tuornessan, cha quai füss para ün’attracziun pels scienziats e pustüt pels turists. Il pülsch m’ha tantà dad ir a verer co cha quai füss in quella cuntrada. Dalur, quai m’es stat ün viadi, be privels e temmas. Davo ün mais suna rivà in üna val. Che quietezza chi d’eira là! Gods da bellezza! Ma ün bel di m’hana dat ögl e lura haja dat ün teater. Chi vaiva temma, oters d’eiran be dalets. La nouva s’ha derasada sco’l fö. La glieud gniva in massas per am verer. Per blers d’eira mincha tschücha ün uors. Cun meis pos esa stat a fin ed eu m’ha decis da tuornar in mia veglia patria. Uossa sast ingio ch’eu vegn. E che fast tü quia ed ingio vast, di?”

“Char ami, a mai vaja percis sco a tai,” disch il luf. “Eu stögl pudair girar, stögl pudair s-charpar bes-chas plü grondas, eu sun stuf da magliar adüna be mürs. Eu n’ha dudi da quel pajais da tschella vart da las muntognas, sast, da quella vart ingio cha’l sulai tramunta. Stoja cha là pasculeschan scossas interas da bescha sainza paster. Eu sa bain ch’ün pêr da meis paraints han tut üna curiusa fin, ma listess am tainta dad ir in quel pajais. Eu stögl provar mia furtüna. Sta bain e fa bun viadi, forsa ans vezzaina darcheu üna jada.” Ed el es parti, ma nun es mâ plü tuornà.

 

rg

 

 

 

 

 

 

07/2004

„Papabiles“ per la regenza              

 

Tgi che ha las premissas per daventar papa vegn titulà sco papabile. In’expressiun sumeglianta per candidats per la regenza grischuna n’exista betg. Abels per l'uffizi èn bain tuts dus candidats: Mario Cavigelli (pcd) sco era Hansjörg Trachsel (pps). La preferenza tutga tuttina a Mario Cavigelli. In pèr arguments per questa tenuta:

Mario Cavigelli è in vair Grischun, cun corp e sang; betg in immigrà bernais. Schebain ch'il linguatg da sia mamma è il tudestg, chapescha el rumantsch e discurra schizunt tant a tant nossa lingua. Il cuntracandidat n’ha, dapi ch'el è sa domicilià en Engiadin'Ota, emprendì ni puter ni rumantsch grischun; damai nagina veglia d’assimilaziun linguistica! Donn e putgà! Sco mainafatschenta ed en spezial er sco acziunari da la Toscano ha Trachsel en emprima lingia lavurà, chapaivlamain, per l’atgna interpresa, u schizunt per l’agen satg. El ha era procurà che bain inqual emploià da la Toscano daventa en Engiadin'Ota suprastant u president communal (igl existan actuals ed anteriurs) per uschia pudair profitar per l’atgna firma privata. Mario Cavigelli dentant è sco advocat disà da focusar sia lavur sin ils interess da terzas persunas! El cumbatta per quellas en tractativas u process ed è uschia portavusch da lur interess. In regent sto (u stuess?) bain lavurar per il pievel e betg per sasez?

Il departament da l'intern e da l’economia publica che vegn vacant è dapi decennis en maun da represchentants da la pps (Huber, Brändli, Kuoni, Schlumpf etc.); cun la consequenza che bleras chaussas giran en roda (economia, planisaziun, politica agrara, cunzunt la cussegliaziun purila etc.). Novas ideas ed ina nova dinamica fan da basegn! Da tgi dastg’ins spetgar dapli? D’in um da quasi 60 onns, u da Mario Cavigelli cun 39?

Arguments per Mario Cavigelli dessi anc blers. Forsa in’autra giada!

 

V. Augustin, Cuira

06/2004

Giò cun el”               

 

Da ballapè chapischa pac. Sco otras duonnas mettain eir. In giazetta n’haja let cha 2000 holligans nun han das-chü ir a las maestranzas da ballapè i’l Portugal, cha 5000 pulizists ed aviuns da la NATO protegian ils gös, cha las bars nun han pudü dostar la said dals fans e ch’ün giovader ha provochà üna affera naziunala cun spüdar cunter oters giovaders.

Ballapè es politica e politica es ballapè. Eir il stadion nouv a Turich es ün’affera naziunala. La temma da stuvair desister dal champiunadi ha grittantà a fans e politikers. Ils liberals han demonstrà cun servulas sponsorisadas, biera e holligans per dapü profil – pel parti e’l stadion. Hoz sun demos popularas. E politikers ston pensar vi da lur carriera. “Sü cul mür” han sbragi homens cun cravatta i’l Hardturm. Cun ardur s’ingaschan els per la fabrica. “Giò cun el” dian las vaschinas. Ill’opposiziun han las duonnas aint las chotschas. Ellas nu vöglian ün mür davant il nas. Las valerusas nu cedan. Sco pü bod las valerusas da la Lumnezia.

Tanter far tschaina e lezchas da scoula guard eir eu ils gös. Perche cha l’arbiter tschübla üna vouta bain e tschella vouta na, nu saja. Da quels offsides, freistoss ed oter dianzer nu chapischa nüglia. Ils homens tiran la balla inavant ed inavo cun flancas da schnestra e da dretta. Eu am schmüravagl da las staintas, fintas e dals trics. Ün divertimaint sun eir ils fans sün tribüna cun lur tricots, binderas e hantierigs. La tensiun e l’adrenalin creschan. L’erupziun segua a la fin.

Da ballapè nun chapina nüglia nussas duonnas. Perquai faina forsa meglder da taschair, nevaira? “Sainza il dret da vuschar per las duonnas avessan nus nos stadion” ha dit ün dals vaschins dal Hardturm a la pressa. “Uossa vaina la merda!”

 

Onna Maria Depuoz

 

 

 

 

 

 

05/2004

Democrazia a l’engiadinaisa                

 

In üna cumischiun da l'ONU gniva discus davart ils avantags da la democrazia. Ün perit dal dret constituziunel fet valair cha’l combel da la liberted regna in Engiadina inua cha mincha cumün, administro da sieus vschins in democrazia directa, saja scu üna pitschna republica, cha nu taidlan ne sün las dumandas da Berna ne sün las arcumandaziuns da Cuira e cha neir il circul ne sieu landamma nun hegian sün els influenza.

L'ambaschadur Chitofat Krajer, delegio d'ün pajais güsta d'incuort libero da la dictatura, vulaiva stüdger ün sistem chi pudess esser ün model da svilup per sia patria e cusgliera federela Calmy-Rey al ho do ün stipendi per as render in Engiadina. Arrivand a Samedan al büro turistic al haun cusglio d'ir il prüm a visiter Muottas Muragl e passanter la saira i’ls bels clubs da S.Martuffel. El invezza insistit da cumanzer dalun sieu stüdi. A vaiva güsta lö a S.Martuffel üna radunanza d'infurmaziun pels vschins ed il di zieva a Marvenna üna radunanza cumünela. A l’haun dit cha S.Martuffel saja il lö il pü modern e dinamic da la val e Marvenna quel il pü caracteristic per sia cuntinuited da bod 500 ans democrazia directa.

A S.Martuffel ho chatto Chitofat üna bella fuolla dad abitants interessos a savair cu cha'ls impiegos chi faun ir l'hotellaria survegnan allogi in bellas chesas tuot nouvas, fattas per quel scopo sün terrain dal cumün. Ma guarda be cha quista tractanda eira müdeda dal tuot; las chesas nouvas avaivan custieu taunt cha’s stuvet las metter in vendita a predschs cha pudaivan pajer be ils pü richs turists. Dumandas dals vschins nu survgnittan respostas; la suprastanza vaiva gia decis tuot.

A Marvenna chattet Chitofat 23 persunas radunedas in sela cumünela. El dumandet scha que saja tuot la populaziun creschida dal cumünet e scha nu vivan co dapü cu duos u trais duonnas; el survgnit la resposta cha'l rest dals 480 vschins svizzers da Marvenna fatscha fiduzcha als cusgliers cumünels tschernieus mincha duos ans. Pü importantas cha sajan las tractandas davaunt la radunanza, schi cha main abitants sajan pronts da s'occuper da la materia. E bain cu mel, tuot as splajet cun granda curtaschia ed a gnit perfin accepteda üna müdeda dal preventiv dumandeda dal rapreschantant dals tregants.

Chitofat chattaiva cha quist sistem sumaglia zuond a quel da sieu egen pajais. Ma ils Engiadinais al dschettan: "Tar vus, l'oligarchia surpiglia l'autorited cunter l'avis dals vschins, impè cha nus l'avains tschernida asvessa."

 

Claudio Caratsch

04/2004

La politica ha pers la tramuntana          

 

Daspö ün pêr ons nu’s discuorra plü da nügli’oter: Spargnar, spargnar e redüer las impostas a tuot predsch. Invlidats sun ils ons plain spranza ingio chi regnaiva il spiert da solidarità e’l respet pella natüra e l’ambiaint. Plan planet vegnan schmuntats tuot ils progress ragiunts i’ls secturs socials ed ecologics.

Ün exaimpel actual: A l’uffici per l’ambiaint, god e cuntrada (BUWAL) stan a disposiziun 104 milliuns francs plü pac co oriundamaing previs. Il parlamaint ha scurzni il preventiv per 17% e chastià il BUWAL surproporziunalmaing in congual cul rest da l’administraziun. La politica da spargn impedischa dad applichar las ledschas da l’ambiaint. E da las consequenzas s’inaccordscharana bainbod, pro’ls chantuns da muntogna sun ellas dolurusas. I vain scurzni pro la chüra dal god, pro la protecziun da la natüra, pro la promoziun turistica, pro’l trafic public e bod o tard eir pro l’agricultura. I vain impedi da realisar nouvs parcs regiunals e naziunals cun consequenzas inquietantas sül svilup da las regiuns alpinas, dependentas da la solidarità naziunala. I’s discuorra fingià darcheu da la spopulaziun o dafatta cha valladas periferas gnian bandunadas e surlaschadas a lur destin natüral.

Als 16 da mai 2004 vuschaina davart la reducziun da l’imposta federala chi pisseress per üna foura da 4 fin 5 milliards francs illas chaschas da la Confederaziun e dals chantuns! Cun chaschas vödas vain il squitsch da spargnar amo plü grond e las consequenzas dvaintan amo plü dramaticas!

E sco chi nu bastess: eir nos chantun spargna ingio ch’el po quai chi scruoscha. Ün prüm paquet da spargn redüa il servezzan da sanità illas regiuns periferas e prevezza da serrar duos ospidals a paina refats per blers milliuns a Cuoira! Spargnà vain eir i’l sectur da scoula: sco unic chantun ha introdüt il Grischun provisoricamaing il numerus clausus pel gimnasi! E’l prossem paquet da spargn es fingià instradà. E schi vess da gnir acceptada als 16 da mai eir amo la reducziun da l’imposta federala, lura as rechatta il chantun in üna situaziun finanziala desastrusa.

Eu’m dumond adüna plü suvent: Ha pers la politica la tramuntana? Perche quistas vias uschè drasticas? Perche na tscherchar nouvas entradas pella Confederaziun (imposta sülla ierta, süls gudogns da chapitals)? Perche na tscherner in Grischun üna via da spargnar moderada cun ün augmaint moderà da las impostas e cun ün indebitamaint moderà? Nu vala la qualità da viver e la güstia sociala daplü co l’inrichimaint individual? Laina propcha repetter las experienzas fattas avant la seguonda guerra mundiala ingio cha la mancanza da ledschas socialas ed ecologicas vaivan pisserà per l’impoverimaint da la massa dals lavuraints e per ün insuos-chimaint catastrofal da l’ambiaint?

Eu speresch cha’l sdasdar dal Chardun saja ün simptom dal sdadar da las forzas socialas ed ecologicas. Eu speresch cha quai saja ün bun segn. Per guarir la politica chi ha pers la tramuntana daja nempe be üna masdina: la mobilisaziun dal pövel!

 

Silva Semadeni