il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

11/2004

Il tschincun / istorgias sur dals raps      

 

Hoz lessa tematisar, quant ingüst cha’l scumpart dal guadagn economic es hozindi, voul dir quant pac chi vala la lavur e quant bler chi mainan il marchar e la speculaziun. Quist fat es faquint ün dals plü gronds problems economics d’hozindi, ma la politica mundiala nu’s cunfuonda cun quist tema. Plü important es amo adüna il svilup (augmaint) da l’economia. Scha l’economia d’ün pajais nu’s svilupa minch’on per almain 2 % es quai üna catastrofa, almain per quels chi voulan augmantar lur chapital (acziunaris). Per las plazzas da lavur nun ha quai però plü ingünas consequenzas, e quai es il grond problem. I füss ura e temp, cha economs cun ideas alternativas survgnissan il premi da Nobel e na – sco eir quist on darcheu – rapreschantants da l’economia neoliberala - americana, ingiò chi quintan be ils interess dal chapital. Pajas toccantas per las lavuraintas e’ls lavuraints sün tuot il muond, quai esla basa per la güstia economica – e quista güstia es üna da las premissas per la pasch sün quist muond.

Pigliain sco exaimpel ün pêr s-charpas da gimnastica d’üna firma cuntschainta da prodots da sport. Las s-charpas vegnan prodottas in ün pajais dal terz muond, là ingiò cha la lavurainta lavura per 60 raps l’ura. La producziun d’ün pêr s-charpas düra maximalmaing 2 uras, ils cuosts da paja fan dimena oura fr. 1.20. Il material per far las s-charpas cuosta il plü da tuot 20 francs. Las s-charpas vegnan vendüdas pro nus in butia per 180 francs. Uossa vaina dimena dad examinar, chi chi guadagna ils 158.80 francs restants. Fr. 8.80 pel transport (chi’d es eir bler massa bunmarchà), fr. 50.- per la butia chi venda las s-charpas; fr. 100.- restan per la firma chi importa il prodot eir svessa. La firma dà in princip be il nom ed inchascha il plü grond import.

Ma perche tscherchar l’exaimpel uschè dalöntsch davent. Guardain il predsch dal lat, voul dir la differenza dal predsch da vendita in butia e quai chi survain il paur. Eir quia vain pajà massa pac per la lavur – ed in avegnir nun esa da far quint cun megldras premissas.

I fa dabsögn d’ün’otra politica economica – per amur da la pasch sociala.

 

Angelo Andina

 

 

 

 

 

 

09/2004

Il tschincun / istorgias sur dals raps        

 

Ün böt principal da la globalisziun da l’economia mundiala es quel, da s-chaffir nouvas perspectivas pel svilup dals pajais dal terz muond. Ils pajas povers dessan avair la pussibiltà da vender lur prodots per predschs abels da concurrenzar ils pajas uschedit “sviluppats” e da gnir uschè a devisas. L’economia flurischa be schi sun avant man ils mezs finanzials per imports e scha l’infrastructura per exports funcziuna. Be dal marchà intern nu viva ingün’economia naziunala. Quai es la visiun da l’economia moderna chi vain proclamada da la WTO e dal GATT. Il neoliberalissem dess servir sco basa per ragiundscher quists böts. Ils Stadis units da l’America praticheschan quist sistem suot la bachetta da lur president GWB. Eir in Svizra daja gronds circuls chi admiran quista via per “chattar üna güstia” economica sün quist muond. Economie Suisse p.ex. e persunas sco ün cuntschaint professer in Grischun, chi craja d’esser la sabgentscha absoluta sül chomp da l’economia moderna.

S’inclegia, cha la situaziun effectiva es tuott’otra. La povertà da la gronda part da la populaziun i’ls pajais dal terz muond es amo adüna gronda, la situaziun dramatica nu s’ha amegldrada. L’incuntrari es la realtà: Quists pajas han per gronda part enorms debits e nu sun plü capabels da proseguir lur dovairs da pajar fits e dad amortisar ils debits. La dependenza dals pajais da “richs” ed impustüt da bancas e firmas “globalisadas” crescha. Ma attenziun! Il neoliberalissem e l’economia moderna sviluppan eir in nos pajais üna situaziun associala. La povertà es eir pro nus ün tema chi sto gnir tematisà. Ils contrats da la Svizra cun l’Uniun europea as referischan massa ferm a l’economia publica. L’UE as sviluppa massa ferm in direcziun d’üna creaziun economica neoliberala. L’affar social e la protecziun da l’ambiaint vegnan massa a la cuorta. I nun es da’s dar da buonder, scha l’entusiassem dal pövel svizzer, in quai chi reguarda affars da liberalisaziun dal marchà as tegna in cunfins. Per furtüna!

 

Angelo Andina

 

 

 

 

 

 

07/2004

Il tschincun / istorgias sur dals raps        

 

Il fit maximal süls respargns da las chaschas da penisun dess gnir sbassà. Quai per dar la pussibiltà a las chaschas da pensiun, - impustüt a las chaschas privatas - da metter in uorden lur finanzas, quai voul dir: adattar quellas a las prescripziuns legalas. Ons a la lunga han las chaschas da pensiun speculà sül sectur da las aczias. Eir amo cur cha la crisa da las aczias d’eira cuntschainta. Grondas perditas han manà a la situaziun critica, ils impiegats e las impiegadas pon uossa portar las consequenzas. Rentas plü bassas!

Martin Ebner, ün speculant da finanzas da prüm rang, ha fat seis prüms gronds guadogns cun raps da la chascha da pensiun dal chantun daTurich. Cun raps dad impiegadas ed impiegats ha el fabrichà sü seis imperium da raps, avant co ch’el ha alura pers plü u main tuot cun specular sül marchà d’aczias internaziunal. Eir quist ün resultat dal chapitalissem modern. Il quint vain uossa servi in fuorma d’üna scurznida indirecta da las rentas.

Cur cha l’oblig da las chaschas da pensiun d’eira gnü introdüt, ha il parti da lavur svizzer inoltrà ün’iniziativa per desister da las chaschas da pensiun e per dozar las premgias da la sgüranza da vegls e relaschats (AVS) ca. pel dubel. Quai füss stat bler plü social. Hoz dessa faquint bler plü paca glieud pouvra ed ingüns problems culla finanziaziun da las rentas.

Sül chomp da la sgüranza da malatia pudessa ir ün bel di illa listessa direcziun. Mo la privatisaziun dad obligs socials dal stadi va inavant. Sperain, cha la flur sociala s-chatscha planet il chapitalissem schmasürà!

 

Angelo Andina

 

 

 

 

 

 

05/2004

Il tschincun / istorgias sur dals raps        

 

D’incuort n’haja stuvü far adöver da las tualettas illa staziun principala da Turich. Quellas vegnan custodidas dad üna duonna giuvna, portugaisa. Las tualettas sun nettischmas, grazcha al grond ingaschamaint da quista duonna. Ella es ingaschada ad uras e guadagna l’ura 3 tschincuns, 15 francs per üna lavur sün la quala ingün nu sarà invilgiuoss. L’adöver da la tualetta es gratuita! Eu tilla dun però ün tschincun bunaman. Davo, aint il tren, ponderescha ed i’m vain adimaint il seguaint.

Pulir tualettas publicas vain indemnisà cun 3 tschincuns l’ura.

A Turich, pac davent da quistas tualettas, daja p.ex. ün advocat d’impostas chi guadagna 200 tschincuns l’ura per cusgliar a sia cliantella, co cha quella pudess fregar il plü bain al stadi cun defraudar impostas. E duos vias daspera as rechatta il manager d’üna banca, chi guadagna 650 tschincuns l’ura per quai ch’el metta in malura l’economia sociala.

E lura füssan qua amo Roger Federer e Michael Schuhmacher. Ün guadagna pro ün gö 120'000 tschincuns l’ura, tschel pro üna cuorsa 400'000 tschincuns. Cler, quist duos han üna gronda respunsabiltà publica, els sun ün factur economic.

Eu stögl però constatar pro mai svessa: eu n’ha daplü respet da la duonna da las tualettas sco dals homens manzunats. Alch nu tuorna culla logica economica. Il chapitalissem modern prodüa curius früts….

 

Angelo Andina

 

 

 

 

 

 

04/2004

Il tschincun / istorgias sur dals raps           

 

Bainbod varana da decider sur dal „paquet d’impostas“. I vain impromiss darcheu üna jada il blau dal tschêl, quant cha nus cun paja normala pudain spargnar impostas cun dir da schi a quist affar da las prosmas votaziuns. Eu suppuon però cha’ls interess per spargnar impostas - e tras quai per indeblir las finanzas dal stadi - as rechattan in ün oter lö: pro quellas e quels cun la buorsa gronda! Ün exaimpel dess cumprovar quist opiniun:

 

La reclama per dir da schi disch:

 

Üna famiglia ha pudü trar giò fin uossa fr. 15'000.--, nouv fr. 30'000.--. Las famiglias vegnan dis-chargiadas dad impostas e pon investir quels raps in ün oter lö. Chenünas famiglias? La famiglia chi ha gnü fin uossa ün entrada d’impostas da fr. 40'000.-- ha pajà fin uossa ün’imposta federala da fr. 174.--.

Scha la deducziun per famiglia füss propcha per fr. 15'000.-- plü gronda alura dess quai nouv ün’entrada d’impostas da fr. 25'000.--.

Uossa paja la famiglia fr. 25.-- e spargna fr. 149.--! Cun quists raps po il bap da famiglia ir üna jada a mangiar i’l restorant.

 

Tschella famiglia ha gnü fin uossa ün’entrada d’impostas da fr. 150'000.-- e paja fr. 8'767.-- francs imposta federala. Davo avair trat giò fr. 15'000.-- implü paja ella amo fr. 6'817.-- e spargna quatras fr. 1'950.--. Quist bap da famiglia as praista cun quists raps 3 dis vacanzas per tuot la famiglia in ün bun hotel.

Alch nu tuorna qua tenor mia logica sociala…..

 

Angelo Andina