il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

11/2010

Pü buns commerciants cu'ls Svizzers          

 

Ils Grönlandais stöglian esser propi ourdvart buns commerciants! La Grönlandia es la pü granda isla dal muond e tuocha tal Danemarc. Il nom ufficiel es Kalaallit Nunaat e significha illa lingua dals eskimos « pajais dals umauns ». 84% dal territori es surtrat da glatsch.

Eau pudess scriver ün referat inter davart il tema "Grönlandia", hozindi nun es que difficil, tuot as chatta aint il internet. Perche ch'els sun buns commerciants nu sto scrit aint il internet. Quelo scriv eau aint in mia columna. A penser quaunt cha San Murezzan haun pruvo da vender l'ova da la funtauna da Chaunt blais. L'indriz per imbutiglier eira progetto a Samedan. Tuot es ieu ad ova. Scuol vulaiva vender sia ova als Emirats. Üngün nun ho pü udieu ünguotta da quels progets. A Bravuogn ho ün cunt da la Belgia fat düraunt ans progets per vender l'ova d'üna funtauna. Ma per glivrer nun ho sia duonna agradieu a sieus plauns, sia duonna eira quella chi vaiva ils raps. Ella saregia steda pü emancipeda cu la duonna dal cunt Renesse chi ho fabricho l'hotel Palace a Malögia, el ho pudieu investir la faculted da sia duonna (e la fer ir in malura). Da crajer ch'ün Inuit da la Grönlanda hegia in sen dad inchascher e vender l'ova da la Funtauna Fraida sü suot il Piz Ot, füss tuottafat fallo. Ils Grönlandais sun pü clevers. Els vendan pü gugent lur'egna ova. Il nom da la funtauna es Lyngmarkskilden, la firma chi metta in clocha es la Greenland Sprinwater ApS a Qeqertarsuaq. La distribziun in Svizra vain fatta da la Greenland Springwater ApS davent da Cham i'l chantun Zug e vendida vain l'ova minerela da la Grönlandia in kioscs in Engiadin'ota.

 

Baldina

 

 

 

 

 

10/2010

Bienna, la cited bilingua       

 

Sun steda a Biel/Bienne, la cited bilingua. Que ch'eau d'he vis m'ho do da penser. Tar las staziuns dals bus sun indichos ils noms da las staziuns in frances ed in tudas-ch.
Patinoire, Centre hospitalier, Mine d'or, zieva ün pêr secundas müda que in Eisbahn, Spitalzentrum, Goldgrube. Eir süls bus davauntsü las listessas inscripziuns chi müdan ill'otra lingua zieva ün pêr secundas. Aint ils bus s'inclegia, tuot las indicaziuns in tudas-ch ed in frances. Biel/Bienna es üna cited bilingua, ufficielmaing.
Tar nus haun püssas vschinaunchas declaro dad esser rumauntschas, ufficielmaing. Es "Samedan Bahnhof" ün'expressiun rumauntscha?
Perche nu funcziuna que tar nus? Sun que las instanzas chi nun ageschan? Sun que ils Rumauntschs chi nu's dostan? Sun quels da lingua francesa pü militants cu nus? Es que tar nus memma tard per as duster? Essans dvantos indifferents? OK, la Viafier retica salüda a tuot ils passagers per rumauantsch cur ch'els rivan in "terra rumauntscha". Perche succeda que regulermaing aint il tunnel da l'Alvra cur cha'l fracasch es telmaing penetrant cha nu s'inclegia il salüd. Füss que telmaing difficil da programmer otramaing il bindè dal tren? Per cha l'indicaziun gniss aunz cu entrer i'l tunnel da l'Alvra? Ils Bergunsensers nu füssan sgüra na sparmalos scha eir Bravuogn gniss già bivgnanto scu "terra rumauntscha".
Faun tuots be il puogn in busacha? Nun ho üngün reclamo ufficielmaing tar la Retica?
Rumauntschs stè sü, reclamè, fè revolta, defendè's!!

 

Baldina

 

 

 

 

 

09/2010

Eau d'he già adüna gieu simpatia, d'he guardo cun ögl bainvugliaint, d'he fat las bellinas sü pel Smart, quel auto mini chi drouva uschè pocha plazza. Eau vess pusto mieu auto da sömmi sü davaunt chesa güsta be scu simbol perche ir cul auto nu seja. S'inclegia cha que nu füss güsta sto ün simbol da status, pütost ün simbol da modestia. Ma uossa ho scrit qualchün aint in üna giazetta cumpetenta per dumandas da stil cha ün charrin da cumischiuns – cha's stira cun sè cur cha's vo a pè a fer las cumischiuns – cha quel charrin fatscha gnir automaticamaing vainch ans pü vegl.
Que füss dunque per me il prüm motiv per cumprer ün Smart e per imprender ad ir cul auto.
Las Viasfier federelas pondereschan da scumander als gruftis dad ir in viedi cul tren düraunt las uras da grand trafic, per bun rumauntsch as dschessa rush-hour. Scu scha que nu füss ün dret dals umauns da pudair ir cul tren da tuottas uras! A pudessan fer pajer als gruftis ün po dapü, que vess sgüra già ün tschert effet. Ma forsa füss que per bgers ün motiv da piglier l'auto e na il tren, per me il seguond motiv da cumprer ün Smart. In quel cas vessan bain tuot ils abitants da la Svizra dad imprender ad avair auncha dapü pazienzcha. Taunta pazienzcha scu cha stöglian avair ils Chinais. La stagnaziun dal trafic cha'd haun gieu d'incuort in China ho düro 5 dis, la colonna d'autos vaiva üna lungezza da 120 kilometers! Che dimensiuns! A's disch adüna cha'ls Chinais sajan ün pövel chi giaja cul velo. Ma eir ils Chinais sun be umauns ed ad es bain be natürel cha tuot quels Chinains haun eir la brama dad avair ün auto. Eir in China as svilupparegia l'auto ad ün simbol da status dalum cha la glieud sto ün po pü bain e nun ho pü memma bgers pissers. E lur auto da sömmi nu saregia nimia ün Smart!

 

Baldina

 

 

 

 

 

07/2010

Tschüvels e sclingias                

 

Eau vaiva da chürer il telefon ed al listess mumaint vessi stuvieu zercler l'üert, urgiaintamaing. Perque d'heja piglio il telefon our in üert. La corda tandschaiva güsta fin sülla maisina. Na, nus nu vains ün telefon sainza corda, nus nu vains neir na ün telefon cun tastas. Scha que ho nom:»Dann drücken sie die Taste eins» sun eau persa ed eir tar:"Dann drücken sie die Taste zwei" nu güda que ünguotta da stordscher la schaibgia. Eau lavur gugent in üert, a s'oda a chanter ils utschels e's po lascher ir a spass ils impissamaints. Dandettamaing d'heja udieu ün uschè chi tschüvlaiva in möd mê udieu. E telmaing daspera. Eau d'he guardo intuorn ma nun he vis ünguotta schabain ch'eau il udiva uschè bain e ch'el chantaiva in möd uschè reguler: »glinglinglinglin….. glinglinglinglin…. Glinglinglinglin….. Cur ch'eau d'he finelmaing piglio giò il corn dal telefon vaiva quel da l'otra vart güsta pers la pazienzcha. Eir ils velocipedists perdan minchataunt la pazienzcha e passan sper me vi in tuotta früda clamand;"Ich han denn im Fall glüütat!" Che m'imposs eau cha las sclingias dals velos tuntan scu il tschüvlöz dals utschels? Mieu hom pudess esser ün exaimpel per tuot ils velocipedists. El es gnieu inavous da sieu viedi tres la China cun üna sclingia da velos scu cha'ls Chinais las soulan avair vi da lur velos. Ün monstrum, cumpro per 1 dollar. Quella sclingia nu tuna scu ün utschè, que es cleramaing üna sclingia da velos! Nu füss que ün benefizi per velocipedists e peduns scha qualchün invantess üna sclingia da velos chi nun imitescha il chaunt dals utschels. Pensè be che nischa i'l marcho! Hozindi cha'l sport da velos boomescha! Inua sun ils Jauers innovativs? Uossa ch'els haun darcho vistas da survgnir ün uors pudessane invanter üna sclingia da velos chi tuna scu il üerlöz u'l sbreg d'ün uors. Cu cha'ls peduns fügissan our'd via! In cas, l'ideja scu têla es già patenteda dal CHARDUN ma scha qualche Jauer peja bain essans gugent pronts da'l surlascher la fabrica e la vendita.

 

Baldina

06/2010

Meis ballapè                      

 

Meis abiadi il plü giuven va in 1. classa ed ha fingià cumanzà a leger la gazetta (pervi dals resultats da ballapè). Davo avair muossà seis album dals paninis ha'l vuglü giovar a ballapé, in piertan. El voul gnir goli, ed eu til n'ha stuvü trenar. "L'üsch es il gol", ha'l dit. Ma fingià davo ch'eu vaiva trat la prüma balla ha'l declerà: "Tuot la paraid da visom fin nanasom es il gol, na be l'üsch". D'incler ch'eu nu sun ida – cun mias abiltads da giovar a ballapè - a verer las maestranzas mundialas ill'Africa dal süd. Ma eu n'ha fingià vis üna vouta in möd fich consciaint il stadion da ballapè da Port Elizabeth e quai es bod stat ün'aventüra. Quai d'eira dal 1996 güsta avant las tschernas chi han manà a Nelson Mandela al timun. L'atmosfera ill'Africa dal süd d'eira quella vouta plain tensiun, üngün nu savaiva co chi gess a finir, schi gniss a cumbattas tanter nairs ed albs o bricha. Cun as plachar a Port Elizabeth es svolà nos aviun pac sur il stadion da ballapè oura ed eu n'ha vis cha las tribünas d'eiran nairas intuorn ed intuorn. Guardand plü bain n'haja realisà cha quai d'eiran umans nairs chi sezzaivan süllas tribünas! Ün stadion plain nairs ! Inchün da l'hotel es gnü per nus a l'aeroport e nus vain stuvü passar cul auto sper il stadion via güsta cha'l matsch d'eira a fin. Schurmas dad umans – tuots nairs - gnivan our da las portas dal stadion ed han innuondà las vias. Nos schofför – ün alb sco nus – d'eira fich gniervus ed ha dit cha nus dessan tegner serrà las fnestras. Üna bella pezza vaina stuvü spettar illa fuolla ma davo ans han els laschà passar, tuots vaivan buna glüna a tuottavia vaiva lur club guadagnà il matsch. Chi sa che chi füss capità sch'els füssan stats grits e dischillus? Nos schofför in mincha cas vaiva chila. Spettar vaina stuvü eir a Turich il marcurdi saira, davo il matsch Spogna-Svizra. I vaivan innuondà las vias, i ballaivan süls tets dals autos chi d'eiran bloccats. I chantaivan e sfrattamaivan culs puogns cunter las fnestras dal tram. Bod tuots d'eiran albs e tuots vaivan buna glüna. Eir nus aint il tram!

 

Baldina

 

 

 

 

 

05/2015

Dmitri Schostakowitsch ed Albert Anker  

 

I nu’s stess avair pregüdizis. Quai impedischa bler. Eu per exaimpel n’ha gnü dis da mia vita il sentimaint, schi la persvasiun cha Dmitri Schostakowitsch saja stat ün bluffer. Sia musica am paraiva ün’unica blaga. Üna grondaschia boffada sü, sainza cuntgnü. Mai nu füssa ida a tadlar ün concert da clavazin da Schostakowitsch schabain ch’eu savaiva cha blers cuorrivan a tadlar quels concerts! D’incuort nu m’esa restà oter sco dad ir a la Tonhalle a tadlar – tanter oter - üna sinfonia da quel cumponist ed eu stögl dir ch’ella nu m’ha plaschü gnanca mal. Eu sun lura ida a fuond a la dumonda d’ingionder cha meis pregüdizi deriva. I m’es gnü ad immaint ch’eu vaiva plü bodun üna cuntschainta in cumün chi d’eira amatura - per bun rumantsch as dschessa fan - da Schostakowitsch ed in special da seis concerts da clavazin. Quella cuntschainta d’eira üna tavellunza e blaguna antipatica e sunaiva clavaziun, cun preferenza Schostakowitsch. Üna vita bod intera n’haja dovrà per far surasèn d’ingionder cha meis pregüdizis derivan. Hai, ed uossa es apunto a Berna quella exposiziun da purtrets dad Albert Anker. In scoula vaivna copchas da purtrets dad Anker, pro nossa nona pendaivan plüssas reproducziuns vi da las paraids in stüva. Bels purtrets, specialmaing dad uffants e da glieud veglia. Anker am ha adüna plaschü, probabelmaing ha el plaschü a tuot la glieud in ün möd o tschel. Eu nu poss dir cha Anker nun am plaschess plü, uossa. Ma il plaschair da contemplar ün purtret dad Anker nun haja plü. La cuolpa es vegl cusglier federal Blocher. Eu nu vögl avair plaschair vi dad alch chi plascha a Blocher. Eu nu craj ch’eu n’haja pregüdizis cunter Blocher. El ha adüna dit dret’oura che ch’el manaja ed uschè vain nus tuots gnü la pussibiltà da fuormar ün’opiniun. Quai chi’d es alch tuot oter sco ün pregüdizi.

 

Baldina

 

 

 

 

 

 

04/2010

Da fluors artificielas e fotomontaschas

 

L’umaun ho üna relaziun tuottafat speciela cullas fluors. Üna flur es per nus qualchosa prezius, prubabelmaing causa cha la flur es passagera, vulnerabla, sensibla. Eau d’he sviluppo üna ceremonia da prümavaira per bivgnanter a las fluors: eau las salüd adüna persunelmaing cur ch’eau las scuvresch la prüma vouta illa natüra. Eau las dun üna glischedina e di ün pêr pleds da bivgnaint. Il prüm a las minchülettas, zieva als predichantins, als pavuns, als schlops… Sch’eau vez percunter ün bel maz fluors schi nu vegni libra d’üna tscherta skeptica. Sun que propi drettas fluors u magari fluors da saida u da plastica ? Hozindi do que fluors artificielas grandiusas, ellas nu sun da disfrenzcher da drettas fluors. Pür cur ch’eau d’he tucho las fluors e se ch’ellas sun genuinas e reelas las possi giodair ed admirer. Ma eir las fotografias nu sun pü que ch’ella eiran pü bod, nempe documaints chi muossan la realited. Hozindi as po manipuler las fotografias in möd spaventus. “Visualiser” diane per exaimpel a la tecnica da fer scu scha füssan già fabrichedas chesas chi per intaunt existan be sül palperi. Tuot as po fer stravaira. Fotografias bain manipuledas paun hozindi dir manzögnas! Ma a do eir fotomontaschas divertaivlas: Ils stambuochs süll’Alp Grüm per exaimpel, quels süls placats da la Viafier retica. Traunter ils binaris aint ün’intera scossa da stambuochs. Vais sgüra eir già admiro ils stambuochs aint il vagun panoramic, na be admiro las bellas cornas dals stambuochs ma l’ideja scu tela. In december da l’an passo d’heja vis per cas a la staziun da Puntraschigna ün vagun panoramic cun giasts tuottafat speciels. Na, a nun eiran ne Giapunais ne Chinais, ad eiran pops da naiv. Ün inter vagun plain pops da naiv. Sgüra cha quels cumperan vers utuon aint ils mezs da propaganda da la Viafier retica! Que ch’eau nun he pudieu eruir e que chi m’occupa adün’auncha es la dumanda scha que saregian stos pops da naiv our da naiv u pops da naiv our da stiropor!

Baldina

 

 

 

 

 

 

03/2010 

Chartas da lectuors

 

Que cha’ls lectuors da giazettas legian fich gugent sun las chartas da lectuors. Eir eau leg quella sparta da las giazettas adüna cun interess. Lo as bada che chi occuppa a la populaziun. A do da quels chi scrivan regulermaing chartas da lectuors ma eir da quels chi piglian la penna in maun propi be cur cha que als pera cha’l möz saja plain. Ad existan persunas criticas chi nun haun temma da dir lur parair eir sch’ellas stöglian fer quint cun reacziuns dischagreablas. Quellas persunas güdan a furmer las opiniuns. Chartas da lectuors sun però eir üna pussibilted da’s defender cur cha s’ho il sentimaint cha qualchosa nu saja sto güst e nu vegna fat palais correctamaing. In quel mumaint vegnan sfurzedas las persunas u instituziuns critichedas da piglier pusiziun. Scha la chosa vain finelmaing al cler nun es sgür ma almain stu minchün fer quint da gnir criticho publicamaing sch’el agescha in möd incorrect. Las giazettas paun publicher las chartas sainza stuvair surpiglier la respunsabilited pel cuntgnieu. Ün tema chi ho implieu las giazettas es sto “Promulins” e quel tema nun es auncha evas. Eau in mincha cas nu vuless ir a glivrer in ün pêr ans davous l’ospidel. Na, alura ponderesch eau sgür da fer müdeda ed ir in üna chesa da chüra cun üna vista ün po pü vasta… Ün tema actuel illas giazettas es la pendiculera previsa sül Lej dals Chöds e sül Corvatsch ed al listess temp la mort da la pendiculera sül Piz Lagalb. Per las schmuntedas dal Lagalb füss que pcho, quellas sun propi grandiusas. Eau füss trista sch’eau nu pudess pü ir culs skis sül Lagalb. Ils argumaints preschantos aint illas chartas da lectuors sun cleramaing cunter la pendiculera nouva ed a favur dal Lagalb. Pcho füss que eir pel Lej dals Chöds. Eau sun steda sü la sted passeda e d’he guardo pü da maniv. Cha que dess be duos albers, argumenteschan ils turistikers, cha hozindi as hegia bger dapü chüra da la natüra. A segua lura adüna üna tirada cunter las organisaziuns da protecziun chi “prouvan dad impedir tuot”. Perche haun vairamaing ils turistikers hoz “bger dapü chüra da la natüra”? Pervi da las organisaziuns da protecziun chi prouvan dad impedir ils excess. Perche nun es il Lej da Segl dvanto ün lej da serra? Pervi da quellas persunas chi haun cumbattieu per mantegner las rivas dal lej. Perche es San Murezzan Bagn uschè trid? Apunto!

Baldina

 

 

 

 

 

02/2010

Dear John,

Uossa At stögli güsta scriver dalum! Eau sun nempe riveda in Engiadina e d’he scuviert üna chosa müravgliusa! Pensa be sü co do que ün aeroport numno Engadin Airport, da dis as po svuler tar quel cun aviuns pitschens scu cha Tü ils amast ed as po fer kunsts aint il ajer quaunt cha’s voul. Eau ils d’he observos, els saun fer robas incrediblas aint il ajer. Ün dafatta, quel piglia svung, vo gualiv sü, as volva ün pêr voutas intuorn ed intuorn, il prüm dad üna vart e zieva da l’otra, alura sto’l ün mumaint bod quiet aint il ajer, lura vo’l da la foura giò e poch aunz cu river per terra as tira el darcho cun granda forza sü vers ils ots. Il pü incredibel es cha que es überhaupt permiss da fer üna simila canera. Sest uossa, in favrer sun ils hotels e las abitaziuns plain esters chi faun co vacanzas. Las pistas sun plain glieud, las loipas da passlung eir e fich bgera glieud vo eir be a spass. Cler, bgers faun schon sü ün po gniffuns, ma da quels chi nu cuvischan ün plaschair a lur conumauns do que halt, pel solit sun que be gruftis chi nun haun pü plaschair vi d’ünguotta. Tü survgnissast garantieu eir ün permiss per svuler, stuvessast forsa pajer qualchosa, ma raps hest jo avuonda!! Co a Samedan as po dal rest eir ir cun Mustangs e Porsches sün grandas plazzas da glatsch, be uschè per as divertir vi da la canera e vi da la sveltezza! A dian schon cha que as possa imprender ad ir pü sgür cul auto sül glatsch, ma que es craja be ün alibi!! La canera as oda pera fin süsom vschinauncha, ma pensa be, que es listess e nu fo ünguotta. Eau nu poss bod na crajer cha que es permiss, cha nun existan co üngünas prescripziuns e scumands pervi da la canera e las emissiuns. Perque At scrivi! In Engiadina pudessast garantieu svuler eir darcho cun tieu amo “Turbissimo”, sest quel cha Tü hest aint il hangar 37 e cha Tü nu poust pü druver tar vus causa ch’el fo memma bgera canera. Ve sü co! E fo a savair eir a Tieus amihs che relaziuns da sömmi chi existan co in Engiadina. La cucagna, la liberted illimiteda da fer que cha’s fo gugent, sainza piglier resguards sün quels reclamunzs dal tuonder! Fo a savair cur cha Tü vainst.

 

Salüds da Baldina