il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2010

Il LIR es rivo u trais reglas per avair success

 

Il prüm tom A – L dal Lexicon Istoric Retic es rivo. In che parada ch’el sto cò, cun sias numerusas fotografias, disegns ed illustraziuns. La part scritta as po eir consulter sül E-LIR – la publicaziun electronica (www.e-lir.ch). Be, avair il cudesch in maun, es tuot ün’otra chosa. Eau nu vuless cò entrer i’l cuntgnieu – que vains eir già let ed udieu. Eau vögl cotres musser mieu gust cha minchataunt la Rumantschia riva da fer qualchosa cun success.

Avaunt ans, cur cha’d es gnieu instrado il Historisches Lexikon der Schweiz (HSL) vulaivan ils respunsabels be fer quel in trais linguas naziunelas sainza il rumauntsch. Ils respunsabels da la Lia Rumantscha haun alura fat ün viedi a Berna ed a dir e nu dir sun rivos cunter tuot ils argumaints „cha que nu renda“ ad avair apunto eir il lexicon per rumauntsch.Regla nr. 1: Ils Rumauntschs as faun valair (nus essans!) e vöglian parteciper activamaing a la convivenza e’s daun da fer.

La Rumantschia ho uossa ün lexicon istoric na be scu traducziun dals chapitels sur dal Grischun da la versiun tudas-cha dal HLS, dimpersè qualchosa egen, cun artichels chi piglian suot la marella in speciel l’istorgia grischuna e rumauntscha.Regla nr. 2: Nus nun essans üna copcha dals oters ma savains fer qualchosa chi’ns cunvegn, saviand eir tschercher e chatter üna terza via.

Nos instancabel Martin Bundi es sto il prüm redactur dal LIR , seguieu alura dad Adolf Collenberg. Nus cugnuschains a sar Adolf eir da sieus forums al Radio rumantsch cun l’istorgia e las istorgias our dal temp passo, chi ans restan illa memüergia scu scha’ls fats füssan success her. Adolf es ün istoriker-vulcan, plain paschiun as sfuolla el tres archivs, contactescha glieud pussibla ed impussibla, fin ch’el ho l’istorgia per uschè dir in maun e so alura tilla preschanter cha que es ün milli gust.

La redacziun linguistica dal LIR ho fat ün oter hom paschiuno, ün paschiuno per la lingua: Manfred Gross. Que vo da se cha ün cudesch chi ho da servir a tuot la Rumantschia vain publicho in rumantsch grischun e Manfred as ho bod do vi per render la lingua na be legibla, ma eir implida cun nouvs pleds acuratamaing adattos a la materia.Impü haun collavuro auncha bgeras persunas cun lur savair – ils noms sun tuots aint il cudesch.Regla nr. 3: Nus avains glieud da vaglia chi cun indschegn, perseveranza e l’agüd da bgers saun purter a buna fin las chosas.

Il Chantun ho debitamaing contribuieu a la finanziaziun, üna decisiun i’l spiert dad esser superbis da la trilinguited, na auncha attacheda dal dobel virus da „respargn e rendita“. Üna pitschna surpraisa es eir cha’l cudesch es gnieu stampo da la Südostschweiz-Print (Lebrumentiana) intaunt cha la chesa editura es la Desertina (S.Bühler/Casanova) – üna collavuraziun chi fo ster stut a tuot quels chi saun cha quels duos sun pel solit scu chaun e giat.

Chi saja scu chi saja, que nu’s stu cumprer quist miracul (el cuosta listess la bella somma da CHF 298.--) ma que resta üna istorgia da success.Ed eau am giavüsch, cha auncha dapü Rumautnschs e Rumauntschas paun purter inavaunt lur lavur cun gust, plaschair, cun agüd da nus oters ed apunto minchataunt eir cun success.

 

Anna Ratti

 

 

 

 

 

11/2010

Grands scu nanins sün spedlas da gigants

 

In üna ustaria in Engiadina sun radunos ün pêr homens a zunft. Els discutan davart las prossmas tschernas cumünelas. Ün es melcuntaint da la pitschna partecipaziun a las radunanzas cumünelas e disch: "Nus essans be pü nanins süllas spedlas dals gigants chi avaivan conquisto e defais nossas liberteds democraticas in temps da prievel."Ün oter replicha cha que giaja adüna uschè: "Illa republica dals chauns regna pêsch profuonda cur cha minchün ho magliò a sia fam. Cur cha la vita cula scu ün flüm paschaivel schi indrumainz'la, la respunsabilited per il interess collectiv da la cumünanza."Ma il prüm imbütta: "Güsta lo es il prievel. Scha nun as chatta pü candidats per las funcziuns respunsablas schi imnatscha il caos."Ün terz, cun malizcha, declera: "Scha quist prievel füss serius, schi stuvess la glieud darcho as ingascher pü ferm. Uschiglö nu restess oter cu da turner al vegl Cumün d'Engiadin'ota da bger pü bod tres la fusiun da tuot las vschinaunchas."Ün oter: " Ma pudess auncha hoz funcziuner la mastralia per controller che cha il Landamma vaiva fat i'l an passò ?" Ma intaunt tuot la maiseda as ho missa a rier da schlupper cur cha s'ho uzzo ün homin cun bger pail süsom la testa, chi sumagliaiva telmaing ad üna muntanella, cha cur ch'el pustaiva üna liangia in restorants schi al servivane üna purziun fain. Quel ho sbragieu: "Quista soluziun füss la pü noscha da tuottas ed eau dumand ch'ün vuscha dalun per scumander da niauncha discuter da fusiuns."Ils oters haun dumando a la muntanella, che ch'ün possa auncha fer, per avair üna suprastanza cumünela capabla da fer buna lavur ? La muntanella ho cusglio da nun as preoccuper telmaing da gestiun in cumün e da lascher fer tuot als homens d'affers chi sapchan bain vender terrains a la glieud richa per implir la val cun marenghins. Il melgder saja adüna da vuscher il prüm e da discuter pür zieva. Las discussiuns in ustaria sajan eir bger megldras cu in radunanza, perche ch'ün bun magiöl biera güda a la buna glüna, pustüt cur cha qualch'ün oter il peja.Ma ün chi nun avaiva auncha aviert la buocha fin cò ho alura dumando: "Cur cha'ls gigants ans avaron laschos der giò da lur spedlas e cur cha tuot las chesas saron vendidas als esters, inua dessans nus alura ir a ster? Stuvains alura ir a passer l'inviern illas fouras da las muntanellas?"

 

Claudio Caratsch

 

 

 

 

 

10/2010

Allegra!             

 

All'entrada dalla staziun dad ina respectabla vischnaunca ell'Engiadina aulta beneventa ina gronda inscripziun ils viagiaturs cun quei bi salid indigen. Ed il viagiatur s'avischina cun plascher e tensiun alla tabla envidonta e vul declarar a ses accumpiganders che nus sesanflien el territori ladin e ch'ei setracti dad ina da quellas vischnauncas cun substanza culturala ed ina tradiziun retorumantscha che cuoza dapi tschentaners e tschentaners. E che gest quella vischnaunca cun quella gronda substanza fussi in liug per realisar tgei che quei munti: cultura rumantscha.

Pia, lein seprofundar ellas informaziuns che vegnan presentadas. Naturalmein, quei ch'ei il pli urgent per igl jester: Nua dat ei in suttetg, nua san ins seproviantar e senutrir, tgei purschidas dat ei per il cass ch'ils basegns van aunc pli lunsch, sch'el drova per exempel in agid medicinal ni ina persuna da confidonza per cumprar in sulom ni per far reparar siu vehichel. En quei risguard corrispunda l'orientaziun al standard ed a quei ch'ins anfla era zanu'auter en in liug da quella grondezia en Svizra tudestga.

Forsa dat ei aunc in'autra tabla d'orientaziun. Gie, ella sesanfla el sutpassadi. Cun indicaziuns interessantas davart la grondezia dil liug, dil territori communal, la historia locala, la potenza economica. Ed interessantas informaziuns davart ils projects ch'ein vegni realisai ils davos onns.

E co tuna il lungatg oriund dil liug, e co semuossa quel en sia fuorma scretta? Cheu vegn il visitader grischun empau en perfetg en vesta allas damondas endinadas da ses collegas jasters. Gnanc in enviament sin l'existenza da quel e sia impurtonza el passau, el present ed el futur! Sillas tablas ni exista ni cumpara quel. Bein, naturalmein: Allegra!

«Aleegraa! Willkommen im rätoromanischen Gebiet. Die Begleitcrew begrüsst Sie »

Per ventira ein Fadri e Ladina cheu e spetgan sin nus.

 

Cristian Collenberg

 

 

 

 

 

09/2010

Tuot pel giat ?                

 

"Quist cò saro darcho üna vouta pel giat !" Che möd da dir impussibel! Almain per nos giat füss que sto üna vaira offaisa! El d'eira superbi e scha qualchosa d'eira pel giat, vaiva que dad avair qualited. – Ma, pruvainsa da ster tal tema. E quel es: Cura es lavur politica pel giat ?

Cha que saja pel giat vainsa udieu adüna darcho, ramassand suottascripziuns per la petiziun plazza aviatica cullas pretaisas: dret da fabrica / politica d'investiziuns transparenta / partecipaziun da la populaziun davart il svilup futur. "Già decis" - "Quels our a Cuira faun sà che cha vöglian" – "Che fains sainza plazza aviatica, scha'l mainagestiun bütta no tuot ?" – "Che vela üna petiziun chi nun es dapü cu ün giavüsch, scha's tratta da taunts milliuns ?" -"Speculaziun sün quel areal niauncha nun es pussibel, a füss da müder la zona" e.u.i. A vess do motivs avuonda per perder il curaschi. Ma politikers chi s'ingaschan in möd critic sun adüsos da survgnir giò pella sdratscha (scu scha vessan aint sdratscha – dschains dimena: da survgnir giò per la cravatta). E – scu cha vaiva dit pader Flurin Maissen: "La forza da cumbatter survgnins cun nuder cunter il flüm".

In che direcziun cha'l flüm politic vo as bada minchataunt pür scha's fo aint ün sagl. Ed in quist cas essans nudos cul flüm. L'incumbensa da 50 grandcusglieras e grandcusgliers a la Regenza dad examiner la pussibilted dad ün dret da fabrica ho musso cha l'ovel furmo d'ün puogn plain "idealists" as vaiva sviluppo ad ün flüm cun discreta forza chi politicamaing nu d'eira pü dad ignorer. E cur cha la decisiun da la Regenza es gnida communicheda ho que do be lodavaglias - tuot chi d'eira cuntaint: ils politikers d'eiran satisfats cha'ls interess güstifichos da la populaziun vegnan resguardos, il mainagestiun da la plazza aviatica ho fat palais cha eir ün dret da fabrica saja sainz'oter pussibel, la vschinauncha da domicil ho salüdo la decisiun chi'ns maina inavaunt ... Cuntantezza generela - che voust dapü ? E prosmamaing cumainza üna gruppa directiva in vasta cumposiziun a concretiser ils postulats pü bod taunt critichos: elavurer ün model chi sgürescha a lungia vista l'existenza da la plazza aviatica sün seguainta basa: infrastructura publica – gestiun privata.

Il svilup da quista discussiun ho musso: La problematica da To big to fail nu do que be tar las bancas. Eir in nossas regiuns po üna singula firma survgnir üna tela importanza cha'l maun public nun es pü liber da decider in cas da crisa, voul dir ch'el stu aderir a pretaisas scu p.ex. müdedas da zona. A nun es alura ün rimprover, scha la radunanza cumünela cupicha. Perque esa meglder da fixer da prüma davent sgürezzas tenor il proverbi "Buns contrats faun buns amihs" – e da nu fer il quint sainza l'uster.

Be: adüna nun esa simpel da savair chi chi'd es l'uster. In mincha cas vainsa darcho üna vouta la persvasiun: lavur politica nun es bod mê pel giat.

 

Jost Falett

 

 

 

 

 

08/2010

Evenimaintitis            

 

La stà es bainbod passada. Passantada dscharan blers dals friics da la cultura, perche cha eir quista stà d'eira cregna dad evenimaints culturals. In fuond vessna dad esser cuntaints scha uschè blers frequaintan la spürta culturala in nos chantun! Verdi sü Sursaissa, Donizetti ad Arosa e Mozart sü Segl, trais operas chi han generà passa 11'000 audituors!
Ma eir musica contemporana sü Tavo, la creaziun da Haydn a Flem ed il festival da musica in Engiadin'Ota da la BSI chi han perfin integrà a “noss” Fränzlis cul Schlummertrunk offert dal bacher da Scuol cul bel palperi nair han attrat ün public numerus. E pür il dschès: Quella musica da la minoranza naira as poja dudir daspö alch ons aint il “Festival da Jazz”, propi uschea in rumantsch, ed uossa hana eir amo scrit “Dankeschön-Grazcha fich” in ün inserat d'üna pagina intera. Chi sa scha Dracula tils ha mors aint il culöz ed impè da tschütschar ha fat cular aint illas avainas ün pa sang rumantsch? Ma in fuond staina esser cuntaints scha l'organisatur ingaschà Tani J. Jenny ha resguardà nossa lingua, saja quai eir be sco amarena exotica sün la coupe preparada da Rolf Sachs e seis 39 sponsurs cun lur logos (Alesch d'Uina dschess: Ma di bain güsta 40...).
Alch però nu chapina! Perche cha quist Tani as metta a disposiziun sco animatur e moderatur per ün oter festival chi varà lö in october a Puntraschigna (ohà – la pouvra Tschendrulainta less eir avair seis event!). Chi chi piglia per mans il program da “Voices on Top” legia in prüma lingia buatschataurila sco cha nus clomessan il bullshit. Fingià ill'introducziun legiaina “stimmlich markant, klanglich gigantisch – ein Musikerlebnis das unter die Haut fährt” e lura seguan paginas sainza fin sur dals VIP packages per 350 francs per persuna ed ils locals. Finalmaing sün pagina 19 vegnan preschantats ils musicists. Puchà be cha per exaimpel il concert cun Stephan Eicher vain stimulà cun quists pleds: “Es ist Zeit, 'Hemmige' abzulegen und sich voll und ganz in den Bann dieses Ausnahmekünstlers ziehen zu lassen.” Ningün da quels marketingers nu varà tadlà la chanzun da Mani Matter cha Eicher chanta ingiò chi's tratta propi dal cuntrari, nempe da sperar cha l'uman haja daplü retgnentschas per cha nos pover muond nu giaja a ballins! O pro “Stiller Has” haja nom: “Sie befinden sich seit Jahren auf einem künstlerischen Höhenflug und der soll ruhig noch ein paar Jahre weitergehen” sco scha quists musicists da gronda sensibilità vessan dabsögn da cussagls da quist gener.
Puchà! Scha la feivra per evenimaints prodüa be amo da quistas spüertas schi vaina giodü e giodaina inavant tant daplü l'exposiziun da fotografias a Ramosch, ils concerts da Xong ed a nos cabarettist ramoschan in sala da gimnastica a Strada per nomnar be trais evenimaints in Engiadina Bassa. Na per 350 francs ma cun ün public chi sa predschar qualità sainza la buatschataurila chi spüzza fin “on the Top”!

 

Pradèr da Pradasetga

07/2010

Flurinas deblas i'l curraint d'ajer             

 

In nossa bella sted engiadinaisa faun ils groffels parada sün fnestra ma giò'n curtin stuvains sustegner las gilgias ed ils papavers cun bachettas da lain per cha'l vent da Malögia nun ils bütta giò. Cun üna bella sted avains dad'indürer ün ferm vent da Malögia chi ans porta da tuottas sorts. In temps veglischems sun gnieus sü da quella vart chatscheders chi passantaivan la sted sün la Botta striera sur S-chanf e vers l'Alp Belvair sur Madulain, preparand charn crüja ed alguantand aram. Cur cha gniva la naiv tuornaivane inua cha lur famiglias eiran restedas, prubabelmaing intuorn il Lej da Como. Quels avaivan introdüt las prümas invenziuns tecnicas in nossa val. Las legiuns romaunas, 800 ans pü tard, sun passedas sur il Pass dal Set e s'instrafuttaivan dad alpinissem scu da turissem in Engiadina. Auncha üna vouta 1600 ans pü tard es arrivo ün grandücha da Parma, cun bgera servitüd, per fer la cura a San Murezzan ed es resto lo per trais mais. Satisfat dal resultat ho'l fat reclama per l'ova cotschna chi'd es dvanteda ün success. Hozindi ans porta tscherts dis il vent da Malögia ajer inascrieu da las fabricas da Milaun, ümidited chi fuorma la serp da Malögia chi per furtüna nu's mantegna; el porta eir turists sbragialers, motocyclists chi invadan las vias, speculants chi tscherchan da zupper lur munaida in affers ün po suos-chs. Ma sü sur il Pass da Malögia vegnan eir lavuraints e duonnas chi nettagian chesas ed hotels. A vegnan eir ils peschs dal mer, ils früts dals bels üerts taliauns. Ed eir giasts taliauns sun bainvis in noss hotels e restorants. Uschè vo que cun tuot ils muvimaints da la vita, il nosch vegn insembel cul bun e que nun es adüna pussibel da tscherner che ch'ün voul mantegner e che cha's laschess pü gugent d'vart. Eir nus essans flurinas deblas aint il curraint d'ajer. Per nu trer adüna la büs-cha cuorta stuvains tgnair adimmaint cha tuot que chi glüscha nun es or. Eir scha nus nu vulains controllas sün mincha pass schi stuvains metter ad ir autoritets cumünelas chi survaglian aspirants a chesas d'indigens chi faun finta da piglier domicil tar nus ed as sfuschignan in speculaziuns immobiliarias, ad altschiva da raps suspettus ed a propostas d'investiziun melsgüras scha na dafatta melonestas. Nus nu pudains viver sainza quels chi vegnan cul vent da Malögia ma nu vulains neir na viver cun minchün chi cumpera. "Engadina terra fina / se non fosse la pruina." dischan ils Taliauns. Nus pensains "Engiadina terra püra / scha nu füss taunta gianüra."

 

Claudio Caratsch

 

 

 

 

 

06/2010

La not da l'elecziun                   

 

"Che succeda?", clama qualchün our da fnestra aint per la not. Dadour es ün fracasch infernel, sainza cha's vess pudieu definir pü precis, da che cha's tratta vairamaing. Plaunet as evran otras fnestras. Chi clama, chi dumanda. Ma üngün nu vain our sün via. Il sfrattamöz pera da's splajer direct lo, davaunt las fnestras, ma que nu's vezza ünguotta. Üna veglia dama ho telefuno a la pulizia. A s'oda eir la sirena ma be da dalöntsch. Uossa sun els in bgers a sbragir, cha quista canera dess insomma glivrer, cha saja immezza not, cha's vöglia guarder in pos la televisiun. Ma la granda canera cuntinua. Qualchün bütta our da fnestra ova ed utensils da chadafö. Il fracasch augmainta, que tuna da que metallic. Ad üna matta vain l'ideja da guarder insü e na ingio. E vairamaing sur las tschimas dals bös-chs implantos sper la via ho que üna fila intera da balluns iglüminos. Vi dals balluns pendan chavagnas e da quellas vain la canera. Zieva clams e tschögns tuots guardan insü – ils balluns dundagian da cò e da lo, ed il tumult tuna auncha pü sul. Ün schlass hom cun pocha gnierva es ieu per sieu schluppet e do üna tunada aint per ün ballun – quel explodescha scu ün fö artificiel in üna melodia celestiela intaunt cha las chesas suottaint clappan fö e la damaun es tuot il quartier in tschendra. Ils abitants as haun pudieu salver. Qualchün ho pretais cha'ls balluns pilotos da creatüras verdas eiran plain candidats e candidatas per qualche elecziun. A vain dit cha vivan uossa sün ün oter planet, bger pü bel cu'l nos, scha nu füss adüna üna canera persistenta, cha'ls indigens nomnan il champ politic-energetic da lur planet. Intaunt illa cited as ho diminuida la canera daspö quella not per almain 40%. Quels dals balluns ans haun invulo la canera e tiers tuot ils candidats e las candidatas, elettas u na. Che fer sainza regenza e sainza parlamaint? Otras elecziuns? Ma a s'ho constato cha passa 60 % da la populaziun s'impipan dad elecziuns e cun que a s'ho decis da spetter fin cha'ls balluns tuornan, forsa.

 

Anna Ratti

 

 

 

 

 

05/2010

Hotelleria marscha              

 

L’hotelleria engiadinaisa es gnida inventeda i‘ls temps vegls da las vschinaunchas chi nu vulaivan pajer a lur predichant avuonda per viver: ellas als haun permiss da der allogi als viagiatuors cun ün monopol. Que nu custaiva ünguotta a las vschinunchas ma que nun ho neir na promovieu il turissem. Cur cha'ls turists sun dvantos pü numerus, il sistem ho fat fallimaint. Ad es sto da fabricher hotels luxurius chi rendaivan bain in temps da pêsch ma chi sun eir els ieus in malura dalum cha guerras, crisas u epidemias impedivan als giasts d’arriver in Engiadina. Schabain cha quists hotels daivan lavur ad indigens e giuvaivan üna rolla importanta per l’economia locala, las perditas eiran memma grandas per gnir surpigliedas dals cumüns; dafatta la Banca engiadinaisa da Samedan ho eir ella asvessa fat fallimaint. La Confederaziun svizra ho gieu da praster ün tschert agüd fin a temps pü favuraivels. Zieva quistas experienzas bunmarchedas pensan tscherts cumüns engiadinais ch’els possan sustegner l’hotelleria dal lö sainza cha que cuosta quelchosa. Daspö cha’ls contingents per chesas da vacanzas sun dvantos üna valur immobiliera, divers investuors clappaditschs offereschan da fabricher hotels chi haun dabsögn d’üna finanziaziun laterela tres il permiss da fabricher e vender appartamaints da vacanzas. L’ün u l’oter cumün craja d’avair darcho chatto ün chavazzin per rinfurzer sia hotelleria sainza cuosts per la chascha cumünela, magari in sperand da pudair der permiss da fabrica surour il contingent. Quels faun però il quint sainza l’uster: hotels chi nu rendan nu portan pü avantags zieva avair sfrütto lur subvenziun; il terrain sguazzo mancharo per fabricats pü radschunaivels; hotels in fallimaint augmaintan ils lets fraids. Quist svilup algorda a la parevla dal lej da la gramma cha l’ingurdia dals chantunais ho müdo in büergia.

 

Claudio Caratsch

 

 

 

 

 

 

04/2010

Rezia ri e renda

 

La Rezia enconuschan tuts. Silmeins sco num anteriur d’ina provinza romana (che survargava per dabia il Grischun!). Ni forsa plitost sco personificaziun d’ina cuntrada. Lu fuss quei ina figura feminina che simbolisescha ina tiara; ella savess sepresentar en logos ni sin muneidas. Per capir ils dus auters plaids el tetel eis ei in avantatg sch’ins dominescha il sursilvan. Ella ri forsa, la dama. Negin problem! Mo ella renda? Tgei sa tut render: Baghetgs, interpresas, investiziuns, auas vendidas e.a. v. Mo era tgi che maglia da memia ni enzatgei problematic sto render. Render, adina el senn da dar anavos enzatgei, turnar. Pia era vomitar, per restar tier in plaid cultivau ed evitar la vulgaritad. Rezia. Forsa pli enconuschenta cun la scripziun Rätia. En quella fuorma eis ella vegnida scuvrida dils marketinghers. Ina interpresa che haveva veramein ina affinitad cun il Grischun ha perpetnisau ina scripziun sbagliada cun igl adjectiv “rhätisch”. Autras interpresas che han vendiu per bials daners quei, dil qual il Grischun dispona en in quantum abundont, ein sesurvi da tals nums indigens, sco per exempel “Rätia”, per posiziunar lur offertas sco products autentics, purs, muntagnards. Denton, ella fiera globala d’electricitad (buca pli d’aua!) semuossan talas declaronzas da provegnientscha tuttenina buca pli sco caussas che “fan senn”. Il “Re” dalla Rezia daventa, ella pronunzia manegiada, in “ri”. Il power che suonda savess ins leger en romontsch sco “pover”. Quei plaid exista: Ina “povra caussa”. Ed ina povra caussa eis ei: L’interpresa (per gronda part en possess dil Cantun) che fa ses daners cun l’energia, denton era lunsch naven dall’antica Rezia, drova l’energia che vegn producida per salvar la pareta ch’ei setracti da “pure power”. La puritad vegn propagada en prospects che glischan sco in spieghel e fan impressiun e pareta. Mo la performanza internaziunala ei da tut auter gener. Lunsch naven dils cunfins da nies cantun astga in implont planisau tartignar l’aria en dimensiuns che fussen cheu ni pusseivlas ni imaginablas. Quei renda. Ri la Rezia?

Cristian Collenberg
 

 

 

 

 

02/2010

DMO's cun quants muglins

 

Ils magliachognas han decis: Per ils prossems duos ons stana inavant culs Oberengadiners per trar nanpro lur turists. Cun 88 cunter 5 vuschs ha Zernez preferi da far part da la DMO Engadin St. Moritz. I varan gnü lur radschuns, tanter oter hana dit, cha quels d'Engiadina Bassa culs Jauers e Samigneccals nun hajan fat üna drett'offerta e cha quella DMO nun exista gnanca amo. Uossa staina però be amo savair che chi'd es insomma üna DMO. La scurznida significha Destination Marketing Organization. In rumantsch füss quai üna OMD, ün'organisaziun per marchantar la destinaziun. Ma chenünas destinaziuns? Plü bod d'eira amo cler: Mincha cumün sta dapersai ed il stadi es cunter tuots. Governo ladro dischan ils Talians cur chi plova. Ma intanta vaina gnü da rumir adüna daplü rument e vain perquai s-chaffì regiuns, p.ex. la PEB. Quia voul dir il PRO amo “per alch” e na prà in puter sco sü Samedan, ingio cha Promulins nun es üna organisaziun chi sustegna muglins, ma üna dmura cun chasa da fliamaint sün ün prà ingio chi daiva plüs muglins üna jada. Illa Val Badia pro noss vaschins rumantschs da las Dolomitas daja üna Val di morins cun nouv muglins, tuots restaurats uschè chi funcziunan darcheu sco plü bod. Abitants daiva e daja be pacs in quella valletta, ma mincha famiglia vaiva seis agen muglin per esser independenta. “Che stincals” dschessan nus! “I bastess bain be ün scha tuots van daperüna e fan buna farina!”. Sü Samedan nu fana farina insembel. Tuot stuts guardaina da dalöntsch co cha'ls bsögns dals attempats e da quels chi han dabsögn da chüra vegnan interpretats dad oters, impustüt da politikers o da quels chi han agens interess. Perche nu guardan las destinaziuns surour lur cunfins? Giò Scuol p.ex. daja üna dmura cun funcziun da chüra ed eir soluziuns externas, da quellas realisadas (Prasas-cher) e da quellas previssas per plü tard. E quai para da funcziunar bain. Ma apunta, i's sto gnir daperüna. Lura pudess DMO a la fin significhar: damain malvantüraivels ostinats. Moula da muglin

Marella critica, Rezia ri e renda - Cristian Collenberg
00:00 / 00:00