il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

10/2010

Peak-Oil          

 

definischa il maximum da la quantità explotada d'öli sün tuot il muond. Davo il Peak-Oil va inavo la producziun d'öli, per adüna!

Pel mumaint importa il consüm d'öli sül muond al di 85 milliuns butschins da 159 liters, dimena 13'515'000'000 liters. L'istorgia da l'öli ha cumanzà avant var 150 ons e'l Peak-Oil es tenor blers experts uossa ragiunt. Voul dir: Schi nu vegn spargnà rigurusamaing öli, alura es quist l'ultim tschientiner cun öli. L'epoca la l'öli guarda oura sco üna muntogna agüzza ill'istorgia da l'uman:

Ma l'uman d'hozindi nu muossa gronda vöglia da tour cogniziun da quist fat. L'öli es eir il plü grond producent da CO2 e cun quai respunsabel per üna buna part dal s-chodamaint da nos planet. L'uman nun ha neir ingüna vöglia da trar las consequenzas necessarias davo la catastrofa d'öli i'l Golf da Mexico da quist on. L'explotaziun d'öli i'ls oceans ed in mars dess dafatta amo gnir augmentada.

Tant inavant ils fats actuals. Ed uossa lessa spiegar ün'eventuala sceneria per l'avegnir e far ün pêr dumondas: Pudaran las energias regenerablas, impustüt la forza dal sulai, surtour la posiziun da l'öli? Co vaja inavant culla producziun d'electricità?

L'electricità nu pudarà faquint rimplazzar l'öli. Ouvras atomaras nu sun ingüna soluziun per l'avegnir ed implants da charbun neir na. Crajer, cha'ls autos circuleschan amo quist tschientiner cun electricità o cun idrogen – e quai cun la glistessa prestaziun sco'l motor termic – quai tocca pro'ls giavüschs illusorics. E cha'ls aviuns gronds svoulan cun energia solara, quai es eir üna visiun pac realistica.

Uossa füssa tantüna ura e temp da far ir inavo la rouda e da reagir sün quista scenaria. Ma las prognosas van in ün'otra direcziun. La mobilità da l'uman s'augmantarà i'ls prossems ons faquint cul tempo actual. Autostradas nouvas e lingias dal tren ston gnir fabrichadas, plazzas d'aviuns ingrondidas. I vegnan planisats centers da cumprita dadour ils centers, là ingio chi's riva be cul auto.

L'industria vain transferida in pajais cun cuosts da producziun plü pitschens, natüralmaing cun la consequenzas da lungs viadis e da grond consüm d'öli.

Forsa però ch'ün bel di as füssa cuntaint, schi's vess mantgnü las structuras pitschnas sco butias da quartier, localitats da fabrica ed infrastructuras socialas centralas. Ma eu sun ün pa skeptic.

 

CASA

 

 

 

 

 

08/2010

Sco Genom d'üna creatüra vegn indichà da l'enciclopedia Wikipedia la totalità da las infuormaziuns ereditablas d'üna cella, chi exista sco acid pitschen da desoxyribonu (DNA). Il genom cuntegna las infuormaziuns chi sun necessarias pel svilup e per l'expressiun da las qualitats specificas da la creatüra o dal virus. Las infuormaziuns sun cuntgnüdas illa sequenza da basa dal DNA.

Ün genom es dimena üna spezcha da virus. Subit cha quist "virus" s'ha installà i'l uman vain el transmiss da generaziun a generaziun. Da desdrüer ün tal virus, voul dir: da deliberar l'uman d'üna tala caracteristica imprinta es bod impussibel. Pigliain sco exaimpel il fö: I nu's po cumprovar, cura cha l'uman es gnü infettà cul dun da savair far fö. Quai po esser stat fingià avant 4 milliuns ons, forsa però eir pür avant 1,5 milliuns ons. Id es hoz natüralmaing impussibel, da stüder pro tuot ils umans quel virus transmissibel, cunzuond il savair far fö. E quai nu fess neir ingün sen.

Ma i dà "virus" plü problematics. 1885 es gnü inventà l'automobil. Quella jada sun gnüts infettats be pacs umans cul genom "auto". Però tras ierta sun quai dvantats adüna daplüs. Hoz sun milliardas dad umans contagiats cul virus ed id es impussibel da vulair ils deliberar da quist genom. Tras quai as lascha eir declerar il fat, cha las regenzas han grondas difficultats dad introdüer masüras da CO2 per tschüffer suot controlla la s-chodada globala, chi ün bel di maina forsa - chi sa? - eir a la catastrofa finala.

Ün genom plü modern es il telefonin, il handy per bun rumantsch. Daspö l'on 1975 es la Svizra infettada cun quist virus. Be pacs nu sun pertocs ma blers sun toxicomans ed id es illusoric da vulair viver hoz sainza telefonin. In ün pêr ons as puderà far cumpritas e pajar be amo cun quist s-chierp e quels pacs chi nu sun infettats varan problems. Ün pà tragic! Quantas jadas n'haja fingià observà, in che panica cha tscherta glieud vain sch'el(la)s perdan o invlidan il telefonin. Dependenza da la droga, il genom s'ha installà definitivmaing!

I dà eir il genom economic. Scha quai reuschischa ad üna firma, da "genomisar" sia prodot, alura nu mangla ella plü avair temma da crisas. Ün bun exaimpel es "Coca-Cola". La gronda part da la populaziun dal muond cugnuoscha faquint quista marca. E quai as transmetta da generaziun a generaziun - e la firma Coca-Cola po spargnar cuosts da reclama.

Forsa chi's installescha üna jada p.ex. il genom "pasch". Quai füss alura quasi ün virus positiv! O desdrüer il virus dal pessimissem…..

 

CASA

 

 

 

 

 

 

05/2010

Las vacanzas da mai sun idas a fin. Las Engiadinaisas e’ls Engiadinais tuornan darcheu in patria ed uossa vegnan natüralmaing quintats vicendaivelmaing tuot ils evenimaints e tuot las aventüras. Chi es stat giò las Canarias o in Türchia, ma eir in America e chi illa Republica Dominicana o ad Agasul. Tü nu sast ingio chi’d es Agasul? Quai es ün pitschen löet cun 17 chasas i’l chantun da Turich. Là d’eira però eir fraid sco pro no, ün mai cun temparaturas bler massa bassas ed uossa natüralmaing la remarcha da quels chi nu crajan vi da la s-chodada da la terra: „Hast vis, quist problem nu daja, quel es inventà dals verds e da quels chi vezzan adüna be nair“. E quels chi svoulan pel muond intuorn pon far quai darcheu cun buna conscienza. Ün cumplondscha però il chod schmasürà in Tailandia ed eir il fat, cha las chamischas cotschnas a Bangkok han ruinà sias vacanzas. Invezza da’s divertir cun bellas Tailandaisas s’ha el stuvü fatschendar da la pulizia e l’armada. E lura natüralmaing la dumonda: “Ed ingo est tü stat?” Ah, eu sun stat a Havaii, illa Bretagna, sülla plazza cotschna a Moskau, e dafatta giò’l pol da süd. “Tü sbattast, co voust esser stat in tuot quists lös in quist cuort temp? Tü est ün blagöri!” E pür: “Eu n’ha eir vis la nüvla da la tschendra dal vulcan Eyafiallajökull da suringiò, quella tschendra chi ha pussibiltà a Tai da star ün’eivna plü lönch a New York.” E quai tuorna! Natüralmaing ch’eu sun stat a chasa, e minchatant eir davant il computer. E lura sun i a surfar sün Google Earth. Là n’haja il muond suot controlla. Eu til poss volver sco ch’eu vögl, til poss ins-chürir tenor meis gust ed eir ir a verer, quantas chasas cha Agasul ha e co chi guarda oura la plazza cotschna a Moskau. Eir possa svolar virtualmaing vers üna plazza aviatica, eu sun meis agen pilot. E quai tuot gratuitmaing! E la megldra: E sun recreà. Ed adüna cur ch’eu n’ha gnü rabgias, n’haja simplamaing stüz il computer.

 

CASA

 

 

 

 

 

02/2010

In üna staziun plü gronda da la viafier prouva da registrar ün viadi cun las indicaziuns necessarias i’l automat da bigliets. Alch nu tuorna, l’automat nu voul dar oura il bigliet giavüschà ed annunzcha quai cun l’indicaziun: „Il lö da destinaziun es incuntschaint“. Hopla: „Zürich“ nun es cuntschaint al computer. Eu vegn pro’l fnestrigl e dumond dal funcziunari in servezzan ün bigliet per Turich. I para cha l’hom nu saja surchargià cun lavur, e perquai suna stut da sia resposta: „Per tour bigliets stà a disposiziun l’automat!“. Sün mia dumonda, sch’el am pudess eir vender ün bigliet respuonda‘l cun vusch ün pa grittantada: „Scha quai sto esser…“.

Aint il tren vers Turich surduna il bigliet al conductur e quel til svalütescha cun sia zanga da bigliets. Ün act dad ün pêr secundas. Meis vaschin til muossa seis „handy“ cun ün code in fuorma da numers. Quai voul dir, el ha cumprà seis bigliet sur „SMS“ e pajà quel sur il quint da telefon. Il conductur prouva da registrar il code in seis computerin, ma quel nu conferma la validità dals numers. Uossa cumainza üna gronda discussiun: Il conductur pretenda dal giast ch’el cumpra ün bigliet pro el. Il giast perda sia nerva e sbraja, ch’el nu s’impossa scha’l computerin dal conductur o’l satelit da navigaziun nu funcziunan. Insomma: Chi dals oters passagers tegna cul conductur e chi cul viagiatur cul handy. I cumainza üna gronda discussiun sur da la tecnica nouva. Intant ferma il tren pro la prosma staziun. Il conductur nun ha badà quai e nu sorta dal tren per dar liber la cuntinuaziun dal viadi. Davo ün pêr minuts banduna’l il cumpartimaint, intant cha quels pacs chi nu s’interessan per la baruffa tanter ils duos cots s’agitan uossa sur dal retard. Dadourvart riva il conductur la chaistina d’electronica per dar liber il signal. Ma quai nun es plü pussibel. Il tren sto uossa spettar per na disturbar l’urari general da la viafier. I’d es uossa greiv, da spiegar l’atmosfera aint il vagun. I regnaiva in mincha cas üna gronda tensiun. I mancaiva pac chi füss gnü ad üna baruffada plü gronda tanter ils partits, voul dir dad üna vart dals aderents da la tecnica nouva e da tschella vart dals passagers plü conservativs. A Turich suna alura rivà cun ün retard dad ün’ura e mez.

Allgordanzas da plü bod am vegnan adimmaint. Che bels mumaints pro’l capostaziun „To“ a Zuoz, cur ch’el tscherchaiva il bigliet giavüschà our da sia gronda schelta da bigliets da chartun. Quella jada suna pel solit rivà a temp al böt ed el vaiva seis plaschair, sch’el pudaiva vender ün bigliet.

CASA