il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2010

Radunanza oura Godgod (rapport)       

 

In ün grand cleragl s'haun in october darcho üna vouta chattos ils abitants da Godgod e fracziuns. As vaiva raduno bger utschlam, sulvaschina in quantited, eir ün pêr chamuotschs giò da Griatschouls d'eiran gnieus cun buonder e perfin il vegl superbi tschierv, a sieus temps da curuna – Victory mussaiva'l adüna uzand sia tschacca dretta, a schnestra pizzaiva sü la corna dretta scu ün S e da l'otra vart la corna schnestra scu ün P. Dafatta el dimena as vaiva ris-cho our da Trupchun per quist evenimaint speciel. Sgür auncha mê nu d'eira la cumparsa dals abitants uschè cumpletta.Tractanda principela d'eira l'uorden da god cha'l püf, president daspö s-chars ün trienni, vaiva stralugo our insembel cun sieus agüdaunts - bod tuot tschingalegras e fringuels, magari d'eira traunter eir qualche pasler. Il proverbi disch cha nu's dessa purter tschuettas ad Athen – e quelo nu's vaiva davaira neir gieu fat avaunt trais ans cun purter il püf oura Godgod scu president. Que d'eira pütost sto üna svista: La vuolp da Botta Striera e'l campel d'ün corv da Chapella as vaivan clappos aint pervi dad üna manuocha giò da Chaschauna, ed uscheja nun es que sto pussibel da cuntinuer la veglia tradiziun godgodiauna cha president da Godgod stu esser ubain corv ubain vuolp. Anzi, dafatta la corvamainta vaiva sustgnieu la candidatura da lur grand inimih, il püf.Ma il püf vaiva fat sbagls düraunt sia regenza: Cun sieu zeli extrem per güstia, as vaiva'l masdo in affers privatischems da la vuolp: il tass vaiva nempe pretais cha la tanna sü Botta striera vegna druveda per adövers na permiss e'l püf vaiva fat purter la chosa davaunt güdisch - e quel ho baincumel do radschun al tass. Eir tal corv ho'l püf cret da stuvair ficher il nes in chosas privatas: Il godin daspera il gnieu dal corv as vaiva reservo il corv düraunt il temp da sia regenza per se stess, ma'l püf, quist infam, ho stüert la chosa da möd cha'l godin es rivo in mauns da qualche utschè da razza inferiura. A d'eira dimena propi nair'ura da müder melodia.Cur cha'l püf ho aviert la radunanza ho que do ün murmuröz tuottafat insolit e già tar la prüma tractanda, il protocol, ho cumanzo il teater: 18 vuschs d'eiran cunter dad accepter quel, schabain ch'els niauncha nu d'eiran stos a l'ultima radunanza. A d'eira cler: Hoz stuvaiva cumanzer l'opposiziun cunter quist püf da l'impussibel. Alura es gnida la tractanda dal nouv uorden da god.Tuot ils chavriöls preschaints, las leivras, eir las tschiervas e'ls tschiervs, bgers utschels da passagi scu da quels stabels, ma perfin eir las gillinas sulvedgias e'ls urugals haun marmugno dadot e mussaivan lur cuntervöglia. "Scha nus acceptains quist nouv uorden da god schi nos bun Godgod dvainta ün museum impè dad ün god plain vita scu ch'el es hoz inua cha minchün da nus po viver e maglier e chanter a bainplaschair. L'ideja dal püf e cumpagnia bella vo cunter il saun inclet da mincha veritabel s-chet abitant da Godgod," vaiva gieu dit ün ed ho dalum guadagno la battosta: A nu s'es niauncha entro illa dumanda dal nouv uorden da god. Il püf ho alura serro la radunanza per as retrer chap chap sün sieu pign a Chapella. In vista al fat cha'l god gniva vi e pü sfrütto da singuls d'eira cler al püf cha la vita allegra e variabla dals abitants da Godgod nu pudaiva cuntinuer uscheja, scha nu's pigliess per mauns seriusamaing ün nouv uorden da god. Ma in nom da Dieu, que es già adüna sto uscheja cha las tschuettas, quists utschels da not, vezzan bainschi las chosas lönch aunz cu'ls oters, ma ad ellas üngün nu voul tadler. Pü agreabel es que da tadler ils pleds spiritus da la vuolp e'l bel cratschlöz dal corv.Uscheja, baincumel, illa prosma radunanza s'ho tschernieu scu nouv president il corv e scu vice s'ho piglio la buna vuolp. Uossa d'eira finelmaing darcho chatteda e dafatta accumplida in möd pü perfet cu mê la regla da Godgod cha president stu esser ubain corv ubain vuolp.

 

Nuder: pichalain göri .

 

 

 

 

 

11/2010

Atom             

 

D-Gorleben, als 8 november 2010

 

Stimadas lecturas, stimats lectuors dal CHARDUN

Els saran stuts da tschüffer posta our da Germania. Id es uschè. Eu sun ün dals locomotivists chi vessan da manar il tren culs vanzs d'atom tras la Germania fin a Dannenberg, da là davent vaja cun camiuns fin a Gorleben. Prevezzond las bloccadas da meis tren tras ils demonstrants vaivan nus drizzà aint la cabina da locomotivists sco ün pitschen studio zuond confortabel.E già ch'eu sun ün nar da cudeschs vaiva eir tut da quel pavel. Els As dumandaran che lioms ch'eu n'ha cun l'Engiadina. Mia nona d'eira üna da Chaposch/Tarasp. Mia mamma discurriva amo rumantsch. Ella vaiva miss il sem da quista lingua eir aint in meis cour. Quel nun ha portà früt "visibel" o – meglder dit – audibel. Ma eu sun restà fich attachà a quist sögl matern. Quai voul dir ch'eu vegn suvent in vacanzas in Engiadina. Uossa guarda oura illa tschiera. Ma sch'eu ser ils ögls suna bun da scongürar il chastè da Tarasp. Là, da casü giò cumandaivan ils signuors feudals las festas a lur sudits; quia la lobby d'atom.Her am n'haja masdà tanter ils demonstrants. Ma quai nun es stat bainvis d'ün cumandant da la pulizia. Eu am n'ha dostà, ma be a mezzas. I sarà uschè cha quel zich sang democratic svizzer nun ha gugent revoltas o rebelliuns o demonstraziuns. O na!Ma eu admir a quellas millieras da Tudais-chs chi sacrificheschan lur temp liber, chi mettan dafatta in privel lur post da lavur per gnir a pled.I sun per part rantats cun chadainas vi da las aschinas, i sun bainschi paketats aint sco Eskimos, ma parts han listess fraid, dadoura. Ma aint in lur cours arda il fö libertà, egualità, respunsabiltà per l'ambiaint…!

 

Cun stimats salüds

Gian Fadri Ködderitsch

 

 

 

 

 

07/2010

La giazetta cun üna pagina alva                  

 

Il stress dals redactuors da giazettas localas es la temma da nun avair text avuonda per implir la giazetta. Scha s'ho bgers inserats (üna chosa giavüschabla) schi voul que eir bger text. Bger text voul que eir scha s'ho be pochs inserats! 
Ma eir ils redactuors dals radios regiunels - chi nu paun preler noviteds naziunelas u internaziunelas - cugnuoschan quel stress. Tal radio regna il prievel cha vegnan prelettas noviteds chi nu sun vairamaing importantas avuonda p.ex. bgeras comunicaziuns da la pulizia.
Aint ill’ultima Padella, la giazettina da Samedan d’heja scuviert üna pagina chi d’eira per almain trais quarts vöda, alva. La pagina alva in giazetta, il sömmi il pü nosch da mincha redactur.
Vairamaing voul que bger curaschi per publicher üna pagina alva. Nu vaivane dapü text u nun haune vulieu publicher qualchosa indegn. Var duos lingias dapü vessane pudieu scriver tal program da la festa dals 1. avuost. Lo as po ler in rumauntsch ed in tudas-ch: act festel cun producziuns da la societed da musica, pled festiv, chanzun cumünaivla (Psalm svizzer).
Scha vessan scrit no il nom dal oratur chi salva il pled festiv füss steda la pagina ün poïn main alva. A vessan eir pudieu preschanter l’oratur dal pled festiv da quist an in ün artichel aposta, per rumauntsch e per tudas-ch e cun üna fotografia alura tuot seguond vessane implieu la pagina.
A vessan eir pudieu pruver da’s güstificher, da declarer perche ch’els haun invido güsta a quel oratur. Ma chi so, forsa haune eir revocho l’invitaziun (per bun rumauntsch as dschessa ausgeladen). Stains a vaira! Fat esa cha s’ho pudieu ler già in favrer aint illas trattativas da la suprastanza cumünela da Samedan, ch’els hegian invido a Toni Brunner scu oratur dals 1. avuost. Stains a chesa!

 

CF

06/2010

Intervista cun Romedi Arquint             

 

In gün ho il suveraun grischun gieu dad eleger la Regenza e’l Grand cussagl. Ün grandcusglier chi nun ho pü candido es Romedi Arquint dal Partieu socieldemocrat. Illa giazettas localas es Arquint gnieu titulo scu “Übervater” dal PS dal Circul l’Engiadin’Ota, cha saregia difficil da’l rimplazzer, que chi nun es neir na reuschieu al PS. Il CHARDUN ho fat a Romedi Arquint ün pêr dumandas reguard sias experienzas ed activiteds scu politiker:

Romedi Arquint, guardand inavous, chenünas sun las experienzas las pü importantas ch'El ho fat scu politiker?

 

Administraziun e regenza haun survgnieu adüna dapü pussaunza in conguel cun que cha’l parlamaint po fer, la relaziun es intuorn 95/5%.

 

Che Til ho fascino il pü ferm tar Sia lavur in quel parlamaint, scha qualchosa ho insomma fascino?

 

Eau d’he accepto mia rolla dal “nar” i’l palazi da la pussaunza dals partieus burgais. Uschè d’eira que pussibel da gnir cun propostas minchataunt fich madüras e minchataunt na auncha madüras e da demascrer cò e lo ils gös da pussaunza, defender pusiziuns sainza stuvair aspirer da survgnir magiuriteds.

 

Che es sto per El il pü grand frust per dir per bun rumauntsch?

 

La preschantaziun e lura – que chi nu giaiva pü oter – la decisiun areguard il rumantsch grischun. Que es aunch’hoz ün s-chandel politic.

 

Chenüns success ch'El ho gieu aint il Grand cussagl til haun do la plü granda satisfacziun?

 

Mieu success es, ch’eau poss dir hoz dad avair adüna pudieu ster tar mia persvasiun, sainza fer cumpromiss a dretta ed a schnestra.

 

Il PS da l'Engiadin'Ota nun ho uossa pü üngün rapreschantant aint il Grand cussagl, aint il Cussagl da cumön da l'Engiadin'Ota percunter sun gnieus elets püs commembers dal PS e da la glista libra. Nu füss que uossa nair'ura da müder il sistem dad eleger il Grand cussagl?

 

Il sistem d’elecziun es antiquo. Ils circuls nu daun la pussibilted da tscherner traunter idejas e gruppaziuns, pel solit mauncha dafatta üna tscherna, a vo seguond il prinzip antidemocratic: maglia cittadin que chi’t vain preschanto! Impü es il parlamaint eir memma grand per garantir üna lavur parlamentaria professiunela e cumpetenta. 

El es daspö lönch illa politica e nus pensains ch'El restaregia eir politiker. Chenünas incumbenzas e sfidas politicas vuless El uossa auncha piglier per mauns u sustegner?

 

Plaun plaunet pigliareg’eau distanza da la politica activa ed eir in generel dess valair: imprender da’s distacher dal “agir” in favur dal “lascher ir”.

 

 

 

 

 

 

04/2010

Sgürezza giuridica – be scu cha pera e plescha

 

Preambel
 

La scenaria per quist’istorgia es üna vschinauncha ordinaria – üna cumünaunza in noss strets contuorns. Reclama fo’la cun sia situaziun centrela e culla vitalited al lö. Sia structura leghela es democratica, que chi nun es üngüna rarited in Svizra.
A do üna suprastanza cumünela eletta dal pövel e cumischiuns. Las cumischiuns survegnan lur mandat da la suprastanza cumünela, dimena es quella, cul president a la testa, a la fin finela respunsabla pel agir da las cumischiuns. Las respunsabilteds relevantas sun regledas sün basa leghela.
A do eir auncha üna cumischiun da gestiun, eir ella eletta dal pövel. L’es l’autorited superiura, voul dir, independenta e superiura a l’administraziun cumünela, inclus la suprastanza cumünela. Ella ho survgnieu il mandat d’executer la survagliaunza dal suveraun. Ün dovair da render quint ho ella unicamaing invers il pövel.
Ünguotta da contester, u na?
Però, avaunt ün pêr ans ho do la suprastanza cumünela a la scoula cumünela üna structura moderna e nüzzaivla. Sper la direcziun strategica (cumischiun da scoula) ho ella installo üna direcziun professiunela operativa (direcziun da scoula).
Eir cò, ünguotta da contester, u ?

Prüm ed unic act

Cò daiva que a Tivo, ün indigen, chi ho instruieu düraunt 25 ans illa scoula dal lö. Cò e lo as permettaiva’l da criticher l’agir da sieus „schefs“. Sün que l’es gnieu dit, ch’el hegia da taschair e da fer sia lavur. Ils superiuors dal lö defineschan uschè „lojalited“. Zieva haun refüso ils „schefs“ repetidamaing il discuors cun Tivo. Persvas cha la democrazia funcziuna e crajand vi da la sgürezza giuridica s’ho Tivo adresso a la cumischiun da gestiun dal lö. Ad es uossa passo circa ün an ch’el ho deponieu tar la cumischiun da gestiun in scrit üna glista da chosas incorrectas ed irregulariteds observedas e subidas, agiuntas d’eiran eir criticas güstifichedas.
Ma Tivo spetta auncha hoz üna resposta da la cumischiun da gestiun a quista charta.
In seguit ho’l scrit auncha duos otras chartas, sperand da survgnir finelmaing üna resposta.
Ma Tivo spetta inavaunt üna resposta a trais chartas scrittas a la cumischiun da gestiun.
Cò, inaspettedamaing riva üna resposta a sia prüma charta. Ma na da la cumischiun da gestiun, dimpersè da la presidenta da la cumischiun da scoula. La presidenta dad üna cumischiun chi suottasto a la survagliaunza tres la cumischiun da gestiun respuonda ad üna charta, steda adresseda a la cumischiun da gestiun!!!
Dalum pretenda Tivo ün’explicaziun in scrit da la cumischiun da gestiun.
Ma Tivo spetta auncha hoz sün quell’explicaziun.
A nu basta aunch’adüna na. Il di aunz cha Tivo survain la charta blova culla desditta al preschainta il mneder da scoula üna fischa (= datas secretas), cun ün cuntgnieu absurd. Tivo stu piglier cogniziun dal fat, cha düraunt mais ad es gnieu spiuno da qualchün a la zuppeda. Mê nun è’l gnieu confrunto culs „delicts“, mê nun è’l gnieu admunieu. El nun ho neir na gieu la pussibilted da piglier pusiziun in chosa. La fischa es avaunt maun aint in sieu dossier persunel, ma oters documaints da necessited stringenta in ün dossier persunel, nu sun da chatter.
Tivo depuona eir quists fats in scrit tar la cumischiun da gestiun cumünela.
Ma Tivo spetta auncha hoz üna resposta.
Ün pêr mais pü tard do que alura duos discuors traunter Tivo e rapreschantants da las autoriteds. Sia spraunza da survgnir finelmaing respostas vo a füm eir quista vouta! Que as tratta be dad audiziuns. Listess prouva Tivo da survgnir ün’u l’otra resposta. Traunter oter voul el savair, perche ch’el hegia stuvieu spetter eivnas sün sieu attestat da lavur, ch’el hegia fin finela survgnieu pür zieva ün’intervenziun da sieu advocat. La resposta lapidara lotiers es steda, cha püssas instanzas hegian gieu da der lur parair per l’attestat.
Sia dumanda zieva ils motivs effectivs da sieu licenzchamaint vain culpida dals delegios da las autoriteds culla resposta lapidara, ch’els nun hegian tar quist cas üngüna cugnuschentscha da las actas! Bain inclet: Seguond ledscha cumünela es il president il schef dal persunel! Ün simpel attestat da lavur stu, scu cha pera, gnir güdicho da püssas instanzas, ma in connex cul licenzchamaint d’ün impiego - zieva 25 ans d’operusited - nu cugnuoscha il schef dal persunel las actas! Incredibel!
A Tivo vain do il cussagl, da s’adresser al mneder da scoula per survgnir respostas a sias dumandas. Eir scha’l schef dal persunel so precis, ch’el, scu eir tuot ils oters respunsabels, as zupparegian davous l’oblig da discreziun..Fer la giatta morta demuossa inabilted persunela e manchaunza da format umaun.
Tivo nun ho aunch’adüna üngünas respostas! L’es sainza plazza da lavur e nu po quasi pü crajer vi da sgürezza giuridica e vi d’ün agir sincer da las autoriteds. El ho pers la cretta illa güstia.

Epilog

Üna congruenza cul möd d’agir reel da las autoriteds d’üna vschinauncha existenta es intenziuneda e vulida.

Jeangeorge

 

 

 

 

 

 

03/2010

Versichels da PolClo

 

Da Promulins a l'ospidel

Cun augmanter ün pô il squitsch
as po furmer il zappaditsch.

Las vuolps

Ad haun decis in radunanza
cha detta müers in abundanza

Vacanzas

Drizzos vers il sulagl taunt bel
spettand sül cancer da la pel.

 

 

 

 

 

02/2010

„Nus fains tuot“

 

Ün fögl volant dad aderents d’üna chesa da fliamaint davous l’ospidel fo crajer cha architects raffinos füssan buns dad eriger il nouv chesamaint eir süsom la costa, dimena be güsta davaunt la puraria existenta sü, da möd cha las abitantas ed abitants scu eir il persunel da fliamaint pudess giodair la pü bella vista da tuot Samedan.
Per me po nascher uschè ün’ideja be da la mentalited antiqueda (ma displaschaivelmaing aunch’adüna in vigur sün tuot la terra): „Eau sun l’umaun e sun bun da fer tuot. Sch’eau resaint ün ferm giavüsch schi es que mieu dret e dovair eir da’l realiser.“
Üna chesa da fliamaint chi füss eretta süsom la spuonda pudess propi dvanter ün chastè cun vista magnifica. Ma füss quist chastè eir adatto pel fliamaint? Cu realisessan ils fervents aderents dal lö davous l’ospidel p.ex. lo lur sinergias? Cun tunnels e lifts e corridors suotterrauns?

Il problem dal fliamaint nu’s lascha schoglier cun quista mentalited. Güsta tal fliamaint nu vo que da cumander e spetter cha tuot il rest dal muond hegia da’s suottametter al cumand. Forsa badan quecò eir ils fervents aderents da la chesa da fliamaint davous l’ospidel, ün di ch’els stuvessan svessa gnir flios? O cumandessan els eir lo auncha inavaunt sainza üngün resguard ?

göri

 

 

 

 

 

02/2010

Promulins

 

A vöglian ir sün üna spuonda:
«Be lo as clappa chür'avuonda.
Las relaziuns giò Promulins,
terriblas per noss inquilins.» A cumbattan cun ardur
tuot oter perda la valur.
Que lascha propi suspetter
cha's tratta cò d'ün bun affer.

polclo



Commentar

(da l'inserat s-chiffus: «Etikettenschwindel» cumparieu aint illa EngadinerPost dals 16 favrer 2010


Cur cha cumainzan ad attacher
a tribuler e schmanzögner,
alura sun las temmas fermas
da perder vuschs t'las prosmas tschernas!

polclo

02/2010

Las furmias

 

Scu furmias, nos bun pövelet
ho cret da fer tuot inandret.
Melgrô da tuot vo bger suotsur
e que and fo granda dulur.

A che böt essans rivos
povers Svizzers disgrazchos?
Nus nu vains auncha bado
cha nos muond as ho müdo.

Intaunt cha nus pruvains d'spargner
faun bancas ün dubius affer.
Intaunt cha's craj'a la vardet
vain schmanzögno e que da red.

Las furmias faun racolta
impè d'insects ramassan molta
e d'inviern cun sa fraidüra
la sort uschè dvainta pü düra.

 

 

 

 

 

02/2010

Ün slogan

 

«Nos dachesa – nossa Svizra»

Nos dachesa sainza esters
nos dachesa sainza schnesters.
Nos dachesa cun doctrinas
«blochriusas – mörgliinas».

Nos dachesa isolo,
vi e main stabiliso.
Nos daches’«uni-mandura»
poch davent d’la dictatura.

Pol Clo