il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2010

Sustegner als speculants e plandscher sur da predschs da fuond e fits dad abitaziuns            

 

Id es bod ün pà absurd. Impustüt in Engiadin'Ota ma eir fingià a Scuol plandscha tuot sur da mancanza da terrain da fabrica pajabel e sur dals predschs e fits schmasürats per abitaziuns e chasas. Famiglias indigenas nu chattan ingünas abitaziuns e da tschella vart daja bleras chasas ed abitaziuns da vacanzas vödas, abitadas schi va bain 2-3 eivnas l'on. Pel solit as rechattan quellas chasas eir i'ls lös attractivs, pels indigens restan ils "ghettos". Ma quai es cuntschaint ed eu n'ha eir fingià scrit sur da quista problematica. Cuntschaint es eir, cha'ls politikers nu's bazilan dad iniziativas relativas. I vegnan fabrichadas inavant abitaziuns da vacanzas, il terrain da fabrica es pel solit in proprietà da firmas o persunas speculativas.

Nouv es però chi dess excepziuns: A S-chanf per exaimpel laivan las instanzas politicas inviar otras pussibiltads da planisaziun, p. ex. zonas per abitar per solits umans, voul dir per glieud indigena. E lura la surpraisa: Las propostas vegnan sbüttadas e'l president dal cumün vain tramiss per seis fat. Sumgliaint es capità eir a Sent, ma là il capo ha amo ün temp da grazcha. A Scuol almain esa uossa gnü decis sur dad üna zona per indigens. Quai tuna ün pà sco ün reservat e la dumonda es quella, co chi vain organisada davo la surfabricaziun. Insè daja be üna metoda per evitar abüs da fuond public: il dret da fabrica. Terrain da fabrica tocca in mans da la cumünanza, be uschè pudess gnir evitatda la speculaziun. Tschertamaing füss quai la dretta via, precis sco'l fat, cha abitaziuns sun insè quia per gnir abitadas e na sco ogets per lavar raps e sco investiziun da rendita. Füss.. scha'l pövel guardess a la fin üna jada per sai svessa e na pels strategs dal chapitalissem modern, chi argumenteschan adüna culs glistess arguamaint neoliberals.

 

CASA

 

 

 

 

 

11/2010

Il stadi da las Alps                 

 

Avant cuort ha gnü lö a Cuoira üna dieta cul intent da fuondar ün'infoteca internaziunala sco center dad infuormaziun pels stadis chi sun partecipats geograficamaing vi da la chadaina da muntogna "Alps-Alpen-Alpes-Alpi-Alpah". Sco center da l'infoteca es previs Cuoira, l'organisaziun suottastà a la Radio e Televisiun Rumantscha RTR. Il böt es üna rait d'infuormaziun e da coordinaziun tanter las regiuns alpinas cun lur multifarias linguas, culturas e mentalitats. Dürant las trattativas i'l colloqui esa adüna darcheu gnü manzunà, chi füss plü simpel da ragiundscher il böt, scha las regiuns da las Alps fuormessan ün stadi suveran. Quel ha üna surfatscha da 190'900 m2 e 13'600'000 abitant(a)s e s'extenda da Vienna fin a Nizza.

Il manader da la dieta, il directur da RTR Mariano T. s'ha dafatta arcumandà sco rai dad üna monarchia alpina, natüralmaing cun scumpartir la pussanza in fuorma d'ün sistem democratic. In quel cas candidesch eu sco president da las ministras e dals ministers cun la seguainta organisaziun resp. cul seguaint program:

Sco residenza pel rai serva il chastè da Tarasp. Uschè vain uossa glistess amo chattada üna soluziun per quist stabilimaint important. Quia as rechatta eir ün dals sezs da la Reganza. Il parlamaint general politisescha a Cuoira, oters parlamaints e filialas da la Regenza as radunan a Nizza, Grenoble, Vaduz (la monarchia dal Liechtenstein vain integrada), a Puntina, Garmisch e Kraniska Gora. Ils gremis ils plü importants sun il ministeri da cultura, lingua ed integraziun, il departamaint da proteciziun da l'ambiaint, e'l ministeri da pasch e contacts internaziunals. Ils commembers da la Regenza e dals parlamaints nu vegnan elets tenor lur appartgnentscha da partits dimpersè tenor lur prestaziuns ed experienza sün basa d'ün möd da viver sainza agressiuns, interess persunals, interess da lobbis e fieuters. La quota da duonnas sto surpassar il 50 %. La constituziun dal stadi nouv separa il stadi e la baselgia. Il stadi as concentrescha impustüt sün sias aignas lezchas e pratichescha quai adüna in basa da l'etica ed in basa dal saninclet da sias abitant(a)s. La populaziun nu dess be pretender dimpersè esser cuntainta. I nu dà ingün'armada, il stadi as ingascha impustüt per la pasch. L'economia as basa sün ün sistem sainza fits. Bancas pon pretender per lur lavur spaisas fixas. Proprietaris da chasas survegnan dals fittadins ün'indemnisaziun chi cuverna ils cuosts e cuntegna üna pitschna indemnisaziun pel chapital investi. Cun oters stadis as basa il contact sülla pasch, l'independenza e quai sainza schnicschnac diplomatic.

La protecziun da l'ambiaint ed ün svilup düraivel es üna da las finamiras las plü importantas. I nu pon gnir fabrichadas plü ingnünas autostradas ed i nu po plü dar ingüns centers nouvs da sport d'inviern sco pendicularas etc. La fabrica dad hotels vain sustgnüda, abitaziuns da vacanzas nu vegnan plü admissas, sch'ellas nu sun occupadas dürant tuot l'on. Eir abitaziuns existentas vödas ston gnir dattas a fit. Cul temp daraja blers fügitivs "da clima" da las rivas dals mars ed uschè daja avuonda infrastructura per tals allogis.

Da separar "Las Alps" dals pajais origins nu sarà faquint uschè greiv, sgüra neir da la Svizra: Economiesuisse voul insomma schoglier las regiuns alpinas pervi cha quellas nu rendan e'ls politiker a Berna nu voulan savair nüglia da la convenziun da las Alps. Ma l'infoteca da RTR po gnir realisada sainza lungas trattativas cun oters pajais.

 

CASA

 

 

 

 

 

09/2010

Es la mort hozindi scumandada?          

 

Ün da meis umans "ideals", voul dir idols es Giovanni Segantini. Sco cha el ha disegnà la glüm da las muntognas! Star davant ed observar p.ex. seis purtret "Werden – das Leben", quai es per mai quasi sco ün'iglüminaziun spirituala.
Ma eir seis möd da viver e seis caracter am fan impreschiun. El s'ha eir occupà bler da la mort e disegnà a sai svessa sül let da la mort (Der tote Held).

Hoz am lessa fatschendar cun ün tema chi para d'esser fich spinus, nempe cun la dumonda, perche chi nu's po hozindi plü murir da möd natüral, voul dir tenor il destin individual. A man da la mort da Segantini lessa spiegar mias ponderaziuns in merit. Il pittur es mort l'on 1899 ill'età da 41 ons inaspettadamaing sül Munt da la bês-cha sur Puntraschigna. Quai davo ün cuort malesser, ün bögl orb avert chi ha manà ad ün'infecziun da la salivera dal vainter. Il prüm nu laiva el clomar agüd, ma sia maschnera fidela Baba ha alura glistess fat gnir al meidi, ma quel nun ha plü pudü güdar. Sia duonna Bice d'eira davo la mort sco petrifichada. Ella nun es mai statta buna da survendscher la mort da seis amà marid. Il pêrin ha passantà üna bella part da lur vita insembel e pel solit in povertà. Ma ella ha adüna gnü fiduzcha illa genialità da seis marid e tuots duos d'eiran furtünats. Ed uossa, cur cha Segantini ha a la fin eir gnü success economic e cha la familia vess gnü in vista ün bainstar, uossa e'l mort, be uschè e sainza grond cumbat!

Che füss capità hozindi? Baba vess faquint gnü ün telefonin e vess alarmà a la REGA. L'elicopter füss gnü davo cuort temp e Seganini vess pudü gnir salvà. El vess vivü inavant, vess vendü amo blers purtrets e sainz'oter guadagnà amo blers raps. Sch'el vess müdà seis caracter, p.ex. cun esser adüna tanter la schiccaria, e co cha sia lai as vess sviluppada suot quistas cundiziuns, quai stà natüralmaing illas stailas.

Il destin ha decis oter: Segantini es mort e basta! E mia deducziun da quist'istorgia?
I nu decida hozindi be plü il destin sur da la vita e la mort da l'uman. La tecnica e'l progress sül chomp da la medicina nu vain missa in dumonda, chi chi nu's suottametta a las reglas per ragiundscher il böt evidaint da l'uman, nempe "la vita eterna" es suspettus e sainza respunsabiltà. Sch'eu vegn in muntogna sainza telefonin alura doda subit l'imbüttamaint: "E schi capita alch?". Alura moura forsa, e l'ura dal destin ha battü! E mia conclusiun da quist tema? Il dret da decider svessa sur da si'aigna mort nun es plü garanti. Murir dvainta üna chosa "publica". Vita e mort dvaintan "tecnics", l'etica perda d'importanza.

 

CASA

07/2010

Dret d'autodeterminaziun             

 

Bernard Rappaz es ün paur da chanv ed ün pacifist, ün hom dal Vallais, quel chantun ingiò cha'l Parti cristiandemocratic dicta (o bain dit: craja da dictar) las festas. Da là deriva eir il president da quel parti, cussglier naziunal Christophe Darbellay, ün specialist da slalom, quai chi reguarda sia politica ed ün da quels chi para d'avair üna colliaziun directa cun Dieu. Tenor la televisiun svizzra es Rappaz ün querulant, ün chi nun es pront dad acceptar las ledschas e las directivas da las autoritats. Rappaz es gnü sentenzià a plüs ons parschun pervi da marchanzia cun chanv, insè üna planta medicinala, ün prodot in Svizzra però scumandà. Eir Darbellay nu voul üna liberalisaziun dal consüm da chanv. Rappaz nu voul acceptar la sentenzia ed es da l'avis, ch'el vess da gnir acquittà. Ad el nu va quai però per ün interess persunal d'impersai per üna soluziun radschunaivla sül chomp da la marchanzia e'l trattamaint cun chanv. E per ragiundscher quel böt es el pront da murir. Daspö ün temp as rechatta el in ün tschöver da fom ed es uossa strusch a la mort. Natüralmaing cha la pressa burgaisa taxescha quist agir sco tentativa per metter suot squitsch a la politica e'l stadi da dret. E l'irritaziun es gronda, tant pro la cusgliera guvernativa vallesana respunsabla sco eir pro güdischs e meidis. Il tenor: Rappaz nu po murir! Quai nu's fess neir na bain pel chantun Vallais e pels perchüraders da la morala dal Parti crist-democratic. Ed uossa ha eir il güdisch federal decis: Rappaz sto gnir nudri artificialmaing! Sün che ledschas as basa quist güdisch? Nun es il dret d'autodeterminaziun il dret fundamental da mincha uman e stà tras quai sur tuot las otras ledschas? Tant plü cha Rappaz es in possess d'üna disposiziun da paziaint e mincha meidi sa, ch'el nu po in quist cas iniziar masüras chi salvan la vita. O bella quista! Quist cas es propi spinus e natüralmaing restan üna pruna dumondas e constataziuns, eir da mia vart: Nu po Rappaz murir per nu dvantar ün martir per la chosa da la liberalisaziun dal chanv? La fatschenda pudess eir dvantar penibla per las autoritats politicas (inclus il Parti cristiandemocratic). Ün paur chi cultivescha e venda chanv vain sentenzchà a plüs ons parschun, managers e presidents da bancas, chi han donnagià a millieras da cliaints e manà eir a la Svizra dastrusch a la catastrofa economica nu vegnan perseguitats giuridicamaing e nu vegnan sentenziats; eir Darbellay nu laiva ün proceder politic in merit. Ipocrisia püra! E chi nu detta malinclettas: Eu vess plü jent, scha Rappaz gniss acquittà e pudess darcheu tuornar a chasa. Sia mort am fess natüralmaing gnir trist, però eir rabgiantà. I fa nair dabsögn, cha tschertas autoritats siglian uossa sur lur aigna sumbriva oura, i'l interess dal san inclet e da l'umanità!

 

CASA

 

 

 

 

 

06/2010

Il Grischun nu voul ingüns extrems….      

 

Il facit da la "Südostschweiz" sur da las tschernas dals 13 gün 2010 i'l chantun Grischun es simpel: “Il Grischun nu voul ingüns extrems”. Ils partits burgais til regnan inavant, la “schnestra” ha dafatta amo pers duos sezs i’l Grond cussagl. Il commentar as referischa – e s’allegra – impustüt dal success dals liberals e dal PBD

“In Grischun fan las uras in ün oter möd tic-tac…, uschinà nu vess il Parti verd-liberal fat 2 sezs adonta dal sistem da majorz”. Sco scha quel parti nu toccess eir pro la part burgaisa da la politica.

Ed uossa dimena la dumonda, chi sun ils extrems? Il prüm üna jada il PPS, il qual nu’s differenzchescha in Grischun per nüglia dal PBD. E natüralmaing il PS, tuottüna ün dals gronds partits in Svizra. Ma in Grischun nun ha el ingüna forza, sco eir otras gruppas da la vart schnestra chi nu vegnan gnanca tuttas in cogniziun. Il Grischun nu voul ingüns extrems. In Grischun es tuot in uorden. I nu douvra ingün müdamaint dal sistem d’elecziun ed ingüna refuorma da las structuras politicas.

Il Grond Cussagl nu voul ingün inventar da la povertà in quist chantun, povertà nun exista gio da tuot. Povers sun quels, chi voulan glistess müdar alch vi dal sistem, els sun extrems e perquai exclus da la respunsabiltà politica. E 36 % da la populaziun cun dret da vuschar piglian part ad elecziuns da la Regenza e dal Grond Cussagl. Extrem! Quo vadis Rätia?

 

CASA

 

 

 

 

 

03/2010

Il temp dal bonus da simpatias para dad esser passà….

 

La Confederaziun ha annunzchà, da na plü sustegner lingias dal auto da posta chi han frequenzas da main da 100 persunas al di. Quai voul dir, sainza las subvenziuns da Berna gnarà quai fich dificil, da mantegner tscherts tragets da l’auto da posta. Ils respunsabels da l’administrziun chantunala e la Regenza sun provochats e varan uossa la bella lezcha, da decider ingio chi vain spargnà, voul dir che cumüns chi vegnan distachats dal trafic public. Dramatic! Ma ils fats sun clers! Spargnà vain hozindi dapertuot. Quai chi nu renda, nun es degn da gnir sustgnü! La nouva politica regiunala da la Confederaziun parta aint las regiuns in differentas categorias. Divers cumüns in Engiadina sun culurits brünin sün la carta da survista. E quai voul dir: “Alpine Brache”. E “Brache” significha in quist cas dit in cuorts pleds: Quists cumüns o quistas regiuns nu sun plü capabels da surviver cun lur aigna forza economica. Punct! Che cha quai voul dir: I nu mancarà be il sustegn politic per subvenziuns dimpersai eir la vöglia d’investir davart da l’economia. Quai chi ha manà a quista situaziun? Las simpatias da la politica federala pel territori alpin sun sparidas. E quai pudess avair consequenzas plü rigurusas in avegnir. Ingün nu sa per exaimpel co chi va inavant cun las subvenziuns per l’agricultura a lunga vista. E la cuolpa nu sun be ils politikers giò Berna. I voul urgiaintamaing structuras politicas nouvas in Grischun. Ün’iniziativa in merit vain preparada. L’opposiziun es programmada e quai da quella vart chi voul adüna mantegner il status quo e chi invlida, cha’ls temps s’han müdats. Apunto: eir pro las simpatias dals “Unterländeruns”.

CASA