il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2011

Giacobbo e Müller e lur skerzs sur da nus  

 

Eau guard dal diavel gugent l'emischiun da Giacobbo e Müller, dumengia saira, e'm divert pel solit fich. Be cha skerzs sur da me stess fatschi pü gugent eau, eau nu lasch gugent gnir cò ad oters a fer schnöss da me. E da nus Rumauntschs faune beffa cun grand plaschair, quists duos.

Prubabelmaing haun ils satirikers güsta chalo ün da mieus puncts debels, uschigliö nu'm vessane grittanto.

Schi laschè'm guarder pü precis che chi m'ho grittanto ed inua dimena cha'd es mieu punct il pü debel … Els haun fat schnöss da nus Rumauntschs fand vaira cha nus sajans ün pövel da strupchos – Müller ho stüert sia daunta dal maun per musser cha'ls Rumauntschs hegian deficits genetics causa maridaglia in famiglia, almain uscheja d'he eau interpreto sia muossa. Sieu purtret satiric da nus Rumauntschs es dimena cha nus sajans ün pövel da mindra qualited corporela e mentela. Eau pudess gugent accepter quist rimprover scha nus füssans in vardet ün pövel be grandaschia e vanagloria – ma in mieus ögls essans nus güsta tuottafat il cuntrari: nus crajains aunch'hoz da valair main cu'ls oters. Dittas scu "chi chi so rumauntsch so dapü" sun stos slogans inventos per pruver da müder finelmaing nossa melfidaunza invers nus stess. Ün chi's craja intelligiaintun ho merito schnöss, ed eau nu sun quel chi dschess: "na, quist gener da schnöss nun es lustic, quist schnöss nun es permiss." Scha l'arroganza dal purtretto es grand'avuonda merita'l pervi da me eir da gnir descrit scu ün chi ho defets genetics.

Scu ch'eau vez ed observ a nus Rumauntschs vainsa dal sgür bgers sbagls chi meritessan üna satira: Noss'ingurdia per subvenziuns, nossa fervenza da'ns dispütter, nossa orvezza per problems dad oters pövels. Que füssan tuot champs inua cha la satira pudess interrumper la cultivaziun monotona e que cun sems da zizagna e fluors plainas da culur.

Ma cu vögl eau savair che purtret cha noss cumpatriots as faun da nus Rumauntschs? Forsa s'ho il Rumauntsch e la Rumauntscha propi müdeda i'ls ultims ans? Our dal pover tip muntagnard plain cumplex d'inferiurited es forsa propi dvanto il pövel sgür da se stess chi craja da valair dapü cu tuot ils oters? Müller e Giacobo, grazcha, vus am dais darcho curaschi!

 

göri

 

 

 

 

 

 

11/2011

Lingias grassas dals 17-11-11           

Cuorta selecziun

 

Scolars güdan ad iffaunts i’l Congo. Il duel etern traunter Cologna e Northug po cumanzer. Firmas estras nu’s tegnan vi da ledschas. Dispütta da linguas grischuna sflammagia cun nouva fervenza. La Siria, cuort aunz üna guerra civila? Italia: Saramantaziun da la nouva regenza. Occupy Wallstreet: Ils indegnos occupan darcho la Wallstreet. Perl u Hosch?

Hitzfeld: “Nus nun essans auncha pronts per la selecziun mundiela”. Destincziun per Engiadinais. Burnout – crisa u schanza? Lat da muntagna memma cher. Turich: Rumieu il Lindenhof, ils occupeders dal Paradeplatz as drizzan aint davaunt baselgia. Stailas da Michelin per restorants engiadinais. Ler nun es listess facil per tuots.

 

göri

 

 

 

 

 

 

10/2011

Puobin           

 

L'oter di tuorna a chesa il puobin da Samedan magari chap, fich chap, per dir pü güst. Figüra't, ho'l dit conturblo, figüra't, il pedel m'ho dit trais voutas … sest mia balla d'eira svuleda sül tet da la scoula, e trais voutas ho'l dit sicher nöd, l'ho pondero e dit darcho sicher nöd e zieva aunch'üna vouta sicher nöd cur ch'eau al vaiva dumando sch'el nu fess il bain da'm piglier giò la balla.

Que as stu savair cha'l puobin so insè be rumauntsch ed auncha ün miel bun tudas-ch ch'el ho pas-cho sü illa televisiun da las emischiuns tudas-chas per iffaunts e ch'el imprenda eir a scoula. El as stramainta sgrischusamaing da discuorrer tudas-ch cun qualchün perche ch'el ho natürelmaing intaunt bado cha a Samedan as discuorra tudas-ch svizzer e na tudas-ch scu illa televisiun e neir tudas-ch scu a scoula e quel tudas-ch dimena cha tuots discuorran nu so'l auncha, ma la balla es uschè importanta ch'el ho piglio insembel tuot sieu curaschi per ir tal pedel a dumander würden Sie nicht meinen Ball vom Dach nehmen.

Nai sicher nöd scu cha savains intaunt. Nai sicher nöd.

 

Nai sicher nöd. Ma, taidla puobin, trais voutas, quelo at ho indegno il pü da tuot, ma trais voutas es insè meglder cu be üna. Sest, ch'el ho dit trais voutas muossa ch'el vaiva in el eir üna buna vusch chi'l dschaiva: perche insè na, perche nu pudessi salver la balla per quist puobin, ma eir la seguonda vouta ch'el as ho fat quista dumanda è'l gnieu al resultat negativ, s'impissand cha scha el fatscha quist plaschair per te, schi saro'l oblio per tuot l'avegnir da fer il plaschair a minchün e tuot ils scolars schlaffunaron sü ballas a chi po pü sch'el nu muossa üna vouta cler e net cha ballas nun haun pers ünguotta sül tet, e già darcho ho pizcho la vusch al pover pedel ed el s'ho impisso üna terza vouta perche insè ch'el nu possa fer quist pitschen plaschair a te puobin e tü hest be udieu sia terza resposta ma na sia terza dumanda.

 

göri

07/2011

Macchiavelli e Kant                    

 

haun tuots duos fat adöver da la logica umauna ma tuots duos sun gnieus a conclusiuns tuottafat differentas. Ün es da l'ideja in sieu "principe" cha saja dad agir consequentamaing pass per pass per sieu egen avantag laschand dvart qualunque morela intaunt cha l'oter disch in sia "praktische Vernunft" cha tü dessast adüna agir uscheja scu cha tü giavüschessast eir d'ün oter ch'el agiss invers te.

Eau am schmüravagl adüna darcho cu cha la logica umauna, cha's po insè numner universela, riva a resultats telmaing differents. As pudess tschercher scha ün u l'oter ho fat qualche sbagl logic, ma que am pera dad observer dapertuot darcho cha ils sbagls da la logica sun be per excepziun la cuolpa per las grandas differenzas da l'incletta traunter ils umauns.

La granda differenza es da chatter tal punct da partenza voul dir tar las premissas emoziunelas e (tres que?) tals böts differents.

I'l minchadi politic nun es que oter: Ils üns vulaivan fabricher ouvras atomaras schabain cha nu's savaiva auncha che fer cullas restaunzas cur cha l'ouvra vo a fin, als oters paraiva quelo ün agir da l'impussibel. Ün oter cas: ils üns vöglian eir hoz auncha, zieva Fukushima, progetter inavaunt vi da nouvas ouvras atomaras mettand però tuot lur spraunza sün nouvas tecnologias pü sgüras chi elimineschan prievels scu quel capito quist an in Giapun. Ils oters haun avuonda da la forza atomara e chattan cha l'umaun dessa piglier cumgio definitiv da tuot las tecnologias cun ris-chs uschè grands.

Eir i'l minchadi hoz, uossa, p.ex. cò in Engiadin'Ota: Ils üns sun da l'avis cha l'unica soluziun per üna chesa da chüra nouva saja il lö dasper l'ospidel, als oters pera que cha la societed e la situaziun intuorn ed intuorn saja pü importanta per üna nouva chesa da chüra cu la colliaziun cul ospidel .

Inua as metta il pais? Mettains il pais principel sül bainster da la glieud chi ho da gnir chüreda, mettains dapü pais sün la glieud chi ho da chürer, mettains il pais sün üna soluziun esteticamaing cuntantaivla u dapü sün üna soluziun economica … insomma inua cha minchün metta il pais es üna chosa cha la logica suletta nu po decider.

Que nun es neir be uschè simpel cha's pudess dir: ils üns, forsa quels chi vivan seguond la maxima da Macchiavelli, sun egoistatschs intaunt cha'ls oters sun altruists u idealists. Eir Kant tira a nüz l'egoissem per fabricher sia maxima: Que es tieu egoissem chi't cumanda da respetter a tieu conumaun: tü nu voust cha l'oter at tratta mel, schi es que logic cha tü il trattast uschè scu cha tü giavüschessast da gnir tratto svessa.

Voust tü cha l'umaun dad hoz stetta bain, voust tü cha l'umaun futur possa viver bain, u nun hest tü pü üngüna spraunza i'l umaun e voust be pisserer cha almain las bes-chas e las plauntas possan surviver, che es per te il pü important? La logica nu'ns daro resposta. Scu il butegar da pü bod varons da fer uorden cun noss differents pais, ils scumpartir bainin süls duos plats da la balauntscha ed alura guarder che cha quella decida.

 

göri

 

 

 

 

 

 

06/2011

Che capita culs giovarets dals mats?         

 

Che capita culs giovarets dals mats cur cha quels dvaintan creschieus? A creschan e dvaintan autos ferms e maschinas cun üna pruna da forzas da chavals: camiuns, tractors, traxs, bulldozers.

E per pudair giuver cun las maschinas as tscherchan ils mats creschieus las lavuors tiers lur giovarets: L'inviern rumischane la naiv da las vias, la sted chevane fouras aint illa terra, a giouvan cul sablun, pastrüglian cun ovas, gugent fabrichane eir chesas per pudair druver ils grüs pussaunts, insomma a chattan adüna qualchosa per pudair giuver cun lur giovarets dvantos creschieus. E cun que cha'ls mats sun intaunt homens haune eir qualchosa da chedir in vschinauncha, lo guardane cha vegnan adüna bainin cumpros ils giovarets ils pü nouvs ed adattos. Ün nouv schlavazzun es per exaimpel adüna bel u üna maschina chi s-charpa sü il terrain dal god e fo güsta üna bella via landerour, tuot in ün unic gö. Güsta a god do que grandius giovarets: ün grü idraulic chi taglia il bös-ch, il sramma, il scorcha e'l taglia in buorras las chargiand bel a mauntun – tuot in üna tratta, tuot ün unic gö. U tals purs do que eir stupends giovarets. Ultimamaing d'heja pudieu observer la lavur d'ün tractor a 650 forzas da chavals chi s-charpaiva sü la terra, schmazüchand a listess mumaint la crappa da la terra, uschè cha già ziev'avair giuvo ün di u duos es svanida tuot la crappa seccanta aint il pro e tü poust semner l'erva la pü buna per tas vachas da giuver.

E che faun zieva ils urugals cur cha'l god es startaglio da vias perfettas, e che faun ils predichantins e schlops chi druvaivan la crappa aint il pro per pudair crescher e flurir? As retirane simplamaing in quels gods ed in quels pros inua cha'ls mats creschieus nu sun auncha arrivos cun lur giovarets. E scha rivaron eir in quels, schi as retirane aunch'üna vouta ed aunch'üna vouta fin cha üna vouta saro que a fin.

 

göri

05/2011

Il chastellan a New York                     

 

Quists dis m'he impisso bain quauntas voutas, quaunt pachific cha vaivan auncha ils pussaunts da pü bod! Impissè's be per exaimpel al chastellan da Tschlin!

Scu cha'l refrain ans tira adimmaint cun mincha strofa vaiva'l ün debel , quist bel chastellan, e'l "debel d'eira quel cha per avair 'na schocca el vess laschà la pel."

Ma scu cha savains, nus chi cugnuschains la chanzun, nun ho'l gieu da lascher la pel cur ch'el ho pruvo da persvader - cun dret buna maniera, quelo es da'l lascher - a la giuvnetta da's lascher brancler. Na, la giuvna ho druvo ün pitschen tric, cumbino cun l'imnatscha cha pudess gnir il frer, e già vaiv'la transmüdo il grand signur in ün bel tamberl. Ma'l tamberl es turno a chesa saun e salv, forsa cun ruot que miel sa sbroga ma otramaing sainza dan. E s'inclegia cha la giuvnetta nun ho flippieu pled cun üngün, perche cha üngün nu la vess cret l'istorgia.

Ma hozindi ils chastellans vivan cun oters prievels!

Pel solit nu's rechattan els neir a sella aint il god cur cha inscuntran üna giuvnetta. Figürè's be, scha l'inscunter capita in üna suita d'ün hotel immez New York! Bom bom, cò sunan sirenas, a cuorra la pulizia, at mettan in foura be sech, cò poust esser chastlaun quaunt cha tü voust … tia carriera da chastlaun vo a fin, quelo pudessi scumetter.

Ah, hozindi nu vulessi pü esser chastlaun!

 

göri

 

 

 

 

 

 

04/2011

Das Kind mit dem Bad ausschütten           

 

Quist möd da dir as drouva in tudas-ch scha qualchün prouva da deliberer üna chosa da tschertas noschas qualiteds, ma fand quelo sainza chüra nu ragiundscha'l sieu böt, anzi el desdrüa dafatta la chosa stessa.

Sch'eau guard la situaziun da nus Rumauntschs cò in Grischun nu'm voul i'l ultim temp pü ir our dal cho quel purtret drastic da l'expressiun tudas-cha.

Tschertamaing haun ils politikers fat ün sbagl cun vulair sfurzer a las vschinaunchas da druver il rumantsch grischun scu lingua d'alfabetisaziun. Sforz nun es la metoda güsta per decider dumandas d'educaziun e cultura. Ma la rabgia naschida scu reacziun cunter l'agir arrogant da la politica cumainza a s'ingrandir ed as multiplicher, il muvimaint "pro idioms" as transmüda già bod in ün zunami chi imnatscha da spander our l'ov'ascra cun pop e tuot.

Cha'l rumantsch grischun ho purto in sieus prüms trent'ans daspö ch'el exista enorm bger a nossa lingua es evidaint. Cò be ün pêr pochs exaimpels

  • La preschentscha dal rumauntsch i'l minchadi, p.ex. illa reclama.

  • il pledari grond (pledarigrond.ch)

  • la preschentscha dal rumauntsch illa rait electronica

  • publicaziuns da granda valur per la cultura (exaimpel: Lexicon istoric retic, LIR)

 

Güsta vi da quist ultim exaimpel vulessi musser il dan cha las uondas burrascusas cunter il rumantsch grischun sun vi dal fer.

Avaunt poch temp ho ün dals autuors dal lexicon istoric retic, Adolf Collenberg, preschanto quist'ouvra a Segl. Que es sto fascinant da seguir a singuls artichels mussos. Per glivrer la preschantaziun as ho auncha pudieu fer dumandas. Traunter oter es gnieu dumando a l'editur Stefan Bühler cu cha'l lexicon vegna vendieu. Sia resposta es steda: "Poch bain. Magisters, bibliotecars ed actuars cumünels nun haun ubain brichafat reagieu sün la cumparsa dal cudesch ubain cha'd haun scrit ch'els nun hegian adöver per quist lexicon siand quel scrit in rumantsch grischun.

Cò d'eira avaunt bod 20 ans gnieu decis da fer, parallel cul lexicon istoric svizzer cumparieu in tudas-ch, frances ed italiaun, eir ün lexicon aposta per la Rumantschia, ün lexicon chi nun es be simplamaing üna traducziun da l'oter dimpersè chi metta il pais pustüt sün l'istorgia chi concerna la region rumauntscha.

Ed uossa in quist'ira cunter la radschunabla varianta da rumauntsch scrit ans privainsa svessa da la pussibilted da giodair quist'ouvra stupenda. Cu as po be fer taunt dan a se stess?

 

göri

03/2011

Cuafför             

 

Ultimamaing suni darcho üna vouta sto tal cuafför. Il clima da quist inviern saro sto specielmaing bun per la creschentscha dals chavels, eau vaiva in mincha cas sü üna chavlüra sgrischusa ed üna barbuna chi m'impediva da mner las pusedas in buocha. Scha la revoluziun sün mieu cho d'eira propi d'attribuir al clima nu possi dir cun sgürezza, que es eir pussibel cha'ls chavels, in pü pochs cha's rechattan auncha sül cho e pü svelt cha quels pêr as mettan a crescher. Ma forsa d'he eir simplamaing schmancho l'utuon passo - mieu termin tal cuafför es pel solit aunz la chatscha - dad ir a'm fer tuonder, uschè cha uossa vaivi sü la launa da bod ün an impè da quel mez an üsito.

Fat es cha las reacziuns i'l public d'eiran taunt pü remarchablas! "Hest gieu ün termin per la fotografia da tieu partieu?" "E'L El per cas ün frer da Göri Klainguti?" "Horca, eau d'he gieu da guarder duos voutas scha que es propi tü!" "Che bel cha tü hest. Tü guardast our 10 ans pü giuven". La scorta dumanda "Hest sto tal cuafför?" am haun quista vouta fat be pochs e quella chi füss la pü logica "hest gieu pluogls cha tü t'hest gieu da't fer tuonder telmaing?" nun ho ris-cho da'm fer üngün. Las reacziuns da la glieud m'haun fat ponderer e stüdger ün pô pü a fuonz il problem:

"Es que l'ultim be mia vanagloria chi'm fo ir uschè d'inrer tal cuafför? Tü giodast, Göri, m'he dit, tü giodast da gnir remarcho da taunta glieud. Alura stust bain eir admetter cha que at fo bain d'udir da tauntas duonnas attractivas ch'eau saja ün bel e guarda our giuven. (Che sun 10 ans süls minimum 70 supponieus cun chavlüra lungia? 60! E quelo vess dad esser bger meglder cu mieus 65? ) Già da pü bod gniva fatta quella remarcha ch'eau guarda our bger meglder sainza ils chavels lungs, ma lo be da las tantas s-chandalisedas dals Beatles sgrischus.

La dumanda perche ch'eau giaja uschè d'inrer tal cuafför es tschertamaing güstificheda. Scha da giuvnot pudaivi auncha fer valair cha'l cuafför cuosta simplamaing memma bger per ün pover student, eir forsa cha'l pizchöz inevitabel ziev'avair fat taglier la chavlüra am disturba, schi hoz, scha vögl esser sincer, la chosa s'ho müdeda in sieu cuntrari: Que es dafatta sacre agreabel da'm lascher masser mia bluotta da la dainta agila e dirigida cun sentimaint da la bella cuaffösa, e'l predsch am possi hoz, cun mia cumfortabla pensiun, eir praster sainz'avair da renunzcher ad ünguotta. Perche nu cumainzi plaunet a müder il ritmus dad ir tal cuafför: Forsa üna vouta al mais, anzi perche na güsta minch'eivna üna vouta u auncha meglder mincha di?

Pü cu facil am fascinescha que propi dad observer las reacziuns da la societed – ed alura il pü grand avantag: Eau d'he finelmaing darcho üna vouta ün bun tema per ün artichel da granda purteda.

 

göri

 

 

 

 

 

 

02/2011

Las muntanellas da Munt Vadrüsch          

 

(üna legenda raquinteda in differents lös da las alps)

Scha‘s fo üna gita sü Munt Vadrüsch e’s vo sur las costas da quista largia muntagna as vezza dapertuot be giandas e grevas. Ma chi chi as placha ün mumaint e guarda bain sün quellas grevas vezza in ün dandet scu il disegn d‘ün bös-ch enorm cun millis da rammins chi’s tiran sur l’intera costa.

Quel disegn deriva d’ün temp lönch passo cur cha vivaivan auncha schurmas da muntanellas sül Munt Vadrüsch

Mincha famiglia da muntanella vaiva üna tanna ch’ella chüraiva ed ingrandiva tenor bsögn. Minchataunt sbudaiva üna part da la tanna alura vaiva la famiglia da’s cuntanter cun üna tanna pü pitschna fin cha’ls members da la famiglia vaivan darcho chavo üna nouva part.

Las muntanellas vaivan üna cuntregia grandiusa e richa sü Munt Vadrüsch. La sted giodaivane il pascul da bellezza e l’inviern vaiva mincha famiglia lö avuonda illa tanna suot terra per fer lur sön d’inviern.

Ma cul ir dals ans haun singulas muntanellas sviluppo üna vöglia incredibla da chaver: Impè da chaver per ingrandir lur tannas in cas da bsögn haun tschertünas clappo il vizi da chaver; simplamaing chaver fouras dapertuot illa terra. Ad ho do singuls exemplers chi d’eiran gnieus in üna tela feivra cha schmanchaivan da maglier. Lur unic böt da viver d’eira be pü da chaver e chaver. Bgeras da quellas sun bainbod mortas da la fam uschè cha nun haun do otramaing disturbi. Ma otras vaivan mantgnieu, daspera lur schmagna enorma da chaver eir auncha la vöglia da maglier qualchosetta traunteraint . E quellas haun influenzo vi e pü eir a las otras, da möd cha eir quellas cumanzaivan a chaver be pel muond aint. A gniva be pü fat tannas e fouras, eir scha per abiter vessane gieu tannas dich ed avuonda.

Il Munt Vadrüsch ho cumanzo a dvanter adüna pü furo, a nun existiva pü ün’unica tanna da muntanella chi nu füss steda collieda cun tuot las otras. Ed impè da duos u trais entredas ho clappo mincha tanna tschientinas dad entredas. E dapertuot regnaiva ün currandajer tremend da möd cha neir pü quellas pêr bes-chettas nu vaivan pü pos chi füssan auncha stedas libras dal terribel vizi. Ubain cha murivan da l’inquietezza chi regnaiva ubain cha’s laschaivan clapper eir auncha ellas da la terribla malatia.

In pochs ans vaivan las muntanellas ruino tuot il grand pascul. Las costas d’eiran furedas scu ün crivel enorm e la plövgia ho bainbod schlavo tuot la terra. Che chi es resto es sto gera e crappa - e quel curius disegn traunteraint chi do perdütta dal desaster da las muntanellas d’üna vouta.

 

göri