il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2011

Elisa ho uossa eir üna chaplina per ir culs skis. Finelmaing, haun managio sieus iffaunts e cuntschaints. Cler sülla pista eir'la bainschi ün po ün'exota sainza chaplina, ma sch'ella crouda voul ella proteger in prüma lingia sieu chalun e na sieu cho e chaplinas per chaluns nun existan auncha. Saregia que üna luocha dal marcho? Cun taunta glieud cun chaluns artificiels?

Las chaplinas modernas sun ligerischmas e nu struclan insembel las uraglias e'l tscharvè. Ma il cho dad Elisa eira dvanto dandettamaing bger pü grand, el eira in peis cur ch'ella purtaiva ils skis sülla spedla. (Po il cho esser in peis?) Cun ir aint illa cabina per as lascher transpurter sü tar las pistas as pichaiva ella adüna aint il cho - u pütost la chaplina - il prüm vi da la porta e zieva vi da la fnestra davousvart. Melcumadaivel eira que, propi. Ma uossa, zieva ün pêr dis sün pista es Elisa steda tuot surpraisa cha sieu cho s'ho adüso vi da sias dimensiuns extraordinarias. Ella tegna uossa automaticamaing ubain il cho ün po pü inno u alura ils skis sülla spedla ün po pü invi ed aint illa cabina as tschainta ella automaticamaing cul cho ün po davauntgiò. L'umaun es apunto flexibel, as disch Elisa, el es bun da s'adatter a situaziuns extraordinarias. Pü svelt cha s'adüsa e pü simpel cha la vita es!

Melavita! Schi precis, melavita!

L'umaun s'agita bain pervi da la canera ma el s'adüsa landervi e fo finta da nu l'udir. L'umaun es da l'avis cha tschertas chesas nouvas sajan tridischmas ma el volva il cho in passand speravi per nu stuvair las vzair. L'umaun vezza di per di la lingia d'ota tensiun chi passa da Gravatscha aint vers Puntraschigna e glüscha aint il sulagl sgradand tuot la bella cuntredgia ma el disch cha quella lingia d'ota tensiun guarda our scu las ghirlandas vi d'üna tenda d'ün circus! L'umaun bada fich bain scha qualchosa nun es correct ma el disch cha que nu'l giaja tiers ünguotta.

Hozindi s'oda minchataunt cha l'umaun stuvess svilupper darcho dapü curaschi civil e ch'el nu stuvess accepter adüna tuot. Chi so, forsa cha nus imprendains darcho d'avair curaschi civil. Bel füss que e necessari. Ma vi d'üna chaplina as stu listess s'adüser!

 

Baldina

 

 

 

 

 

 

11/2011

Bger terrain impè d'ün flugplaz             

 

L'avegnir da la plazza aviatica es darcho in discussiun. A dess tuot seguond prefin der üna votaziun dal pövel davart quel avegnir. La dumanda es be scha que nun as tratta cò be d'üna impromischiun vana per quieter a la populaziun per ch'ella nu's masda aint memma ferm i'ls affers da l'aviatica. Perche nischi, nus vulessans pü gugent ün lej! Schi, apunto. Scha nus nu vessans pü üngün flugplaz vessans tuot la Champagna da Samedan a dispusiziun per realiser noss sömmis! A nu pudessans fer be ün lej, na na, sper il lej mantunessans sü püssas collinas ( il materiel our dal lej as stuvess tuottüna depositer da qualche varts). Vi da las collinas gniss implanteda bos-cha, bels godins. Nu schmanchè, quist nun es ün proget cha's po realiser a cuorta vista, quist es ün proget chi po dürer ils prossems 30 ans!

Eau arcumand dad ir darcho üna vouta sül Padella u forsa (pervi da la naiv) eir be sü Muntasch a guarder quaunt granda cha la Champagna da Samedan es! Ed a nu's stuvess pü lascher liber la granda part pervi dals eroplans chi's plachan e chi partan. Tuot as pudessa druver in ün möd u l'oter.

A's pudess ingrandir la zona d'industria. A dess finelmaing lö per ün implaunt per imbutiglier nossa bun'ova e tilla vender a l'ester. Vender ova da baiver dvainta bod u tard ün bun affer, garantieu. Già hoz as po cumprer in Engiadina ova chi deriva da l'Islanda! E quist es be ün exaimpel, idejas dess que auncha bgeras. Per exaimpel quella d'ün center culturel pels giuvenils, quels pudessan güsta surpiglier ün hangar ma els il stuvessan isoler bain!

A's pudess fer sper las collinas e sper il lej üna zona d'hotels. Scha la vschinauncha dess il terrain in dret da fabrica as chattessa eir investuors. Üna granda zona as stuvess reserver per abitaziuns per indigens (Quist nu scrivi be scu exercizi d'alibi, quist scrivi in seri). Eir als indigens as pudess der il terrain in dret da fabrica. Natürelmaing cha's stuvess pisserer eir per ün trafic public adequat. Magari as pudess que eir fabricher chesas da scoula illa Champagna da Samedan u implaunts da sport. Chi so, fin quella vouta es tuot l'Engiadin'Ota ün'unica vschinauncha?

Che? Cha que saja memma fraid giò'n quel caltluftsee? Sgüra, ils purs da pü bod nu giaivan mê a mner grascha culla bena giò'n Champagna d'inviern, la bunura bod. Ma hozindi, cun ün bus public mincha quart d'ura e cun quels vstieus d'inviern moderns... Ils sportists chi faun passlung (almain quels propi tös-chantos) vaun eir da tuottas uras a fer lur sport e que sainza mantels!

Dunque: ün lej, collinas, parcs, hotels, abitaziuns per indigens ed ün center da cultura pels giuvenils e damain canera, damain spüzza, damain prievels!

 

Baldina

 

 

 

 

 

 

 

07/2011

Mia visiun: ün lej impè d'ün flugplaz!         

 

Perche nu vess que dad esser realistic? Il chantun Grischun ho cumpro l'areel da la plazza aviatica da la Societed plazza aviatica d'Engiadin'Ota per 5 milliuns francs. Cur cha signur Schwarzenegger vulaiva cumprer quel areel esa gnieu pretais cha'l chantun Grischun detta il terrain be in dret da fabrica. Ad es gnieu argumento, cha nu's sapcha mê, scha Schwarzenegger nu serra in ün pêr ans la plazza aviatica ed hegia alura in sieu possess tuot quel terrain. Ün argumaint logic e güstificho.

Uossa essans darcho rivos al punct cha las vschinaunchas da l'Engiadin'Ota stöglian bod u tard decider, sch'ellas vöglian sustegner in avegnir an per an finanzielmaing la gestiun da la plazza aviatica. Dunque: ils abitants da l'Engiadin'Ota varegian da sustegner la plazza aviatica cun lur impostas ed al listess temp nu vessane oter cu il disturbi, la canera e la spüzza. La plazza aviatica serva ad ün pêr richuns chi vegnan in vacanzas i'ls hotels da luxus da San Murezzan. Ma ella nu serva be a quels. Eau d'he inscuntro avaunt ans in butia ad ün pilot chi d'eira gnieu da Minca/München: "So gute Mohrenköpfe wie in diesem Laden in Samedan findet man nirgends". Que al valaiva la paina da gnir bel ed aposta da Minca a Samedan per cumprer üna tschiculatta speciela. Al listess temp pudaiva el però svuler ils kilometers ch'el d'eira oblio da svuler per mantegner sia lizenza aviatica.

Che ans mainan simils cliaints? Vela que la paina da reserver per quels la granda part da la Champagna da Samedan? Da supporter tuot ils disturbis?

Perche nu pigliainsa l'iniziativa? Perche nu decidainsa güst'uossa da serrer la plazza aviatica?

Pruvè da's imaginer che cha's pudess tuot realiser sainza il flugplaz.

 

Baldina (Cuntinuaziun segua)

 

 

 

 

 

 

05/2011

"Von 8 nach 7 über 1"                    

 

Schi, eir nus essans stos davent in meg, in vacanzas. Nos abiedis haun guardo da que tort cur cha nus vains declaro dad ir a fer gitas illa Foresta naira. Fer gitas, chaminer nun es güsta que ch'els vulessan fer düraunt lur vacanzas. Que es memma poch interessant pels abiedis.

Eau intaunt d'he fat scuviertas pü cu interessantas ! Scu prüma vainsa stuvieu cumprer a Basilea ün bigliet pel tren e pel bus per la Germaina. A Basilea haune auncha ün fnestrigl per cumprer bigliets! Nus vains dit inua cha vulaivans ir e vains survgnieu il bigliet. Sül bigliet staiva scrit: "von 8 nach 7 über 1". Dad och a set sur ün. Perche mê nu drouvane ils noms dals lös impè da cifras ? Cun viager tres la Foresta naira m'es gnieu adimmaint cha'ls schofförs dals autos da posta chi vaun vi la Val Müstair dian eir Parkplatz 1 impè da dir il bel nom rumauntsch « Champlönch » u Parkplatz 3 impè da « Vallun Chafuol ». Ma pels esters saregia que memma cumplicho da tegner adimmaint noms telmaing difficils, co es üna cifra pü simpla ed a do damain confusiuns!

Perche cha's preferescha eir illa Foresta naira da druver cifras impè da noms d'heja bado pür in chaminand e viagiand dad ün lö a l'oter ! Staziunos eirans in ün hotel a Todtnau. Sün nossas gitas essans rivos a Schlechtnau, ad Aftersteg, ad Aitern e perfin a Notschrei, per numner be ün pêr!

La dumanda es, scha nu fessan meglder da müder ils noms impè da druver cifras. Prubabelmaing haun quels noms eir üna tscherta motivaziun schabain cha la cuntregia ans ho plaschieu fich bain!

 

Baldina

04/2011

Da coros sosolala ed oters A do coros e coros. Sgrembelet, sosolalas ed excellents. Ad es proruotta la discussiun sch'ün coro sosolala possa as permetter da chanter p.ex. üna messa da Bach u ün oratori da Händel u magari il requiem da Franc Martin, la discussiun, scha ouvras da simila taimpra nu stuvessan gnir chantedas be da coros excellents, per cha'l resultat saja eir perfet.

Cha que nu saja pü scu pü bod, argumenteschan ils aderents dals coros professiunels. Cha hozindi as sapcha tuottüna che cha qualited perfetta saja e cha nu's possa perque pü chanter be sosolala. Cha be coros chi as cumpuonan da chantaduors professiunels stuvessan chanter cumposiziuns da Bach, Händel e.u.i. per cha'ls resultats sajan propi excellents.

Ils aderents dals coros sosolala dian, cha'ls commembers dals coros sosolala s'allegran eivna per eivna sülla prouva da chaunt, cha'ls concerts sajan propi la culminaziun da l'an da chaunt, cha'ls coros sosolala implan las selas da concert fin a l'ultima plazza, per granda part cun amihs, fans, paraints e cuntschaints, cha'ls coros sosolala pejan svessa ils solists e l'orchester ed hegian cun que la motivaziun ed il dret da chanter oratoris, messas, requiems e paschiuns eir scha que tuna minchataunt ün po sosolala. Cha chantaduors ed audituors hegian plaschair vi dals concerts eir scha nu saja adüna tuot excellent.

Uschè as po vair la chosa in möd different. Radschuns güstifichedas do que per amenduos opiniuns.

Eau admett, la discussiun sur da concerts cun chantaduors professiunels u laïcs nun es üna discussiun chi vain mneda in Engiadina, que es pütost üna discussiun chi occupa las citeds da la Bassa.

Perche ch'eau sun gnida in mia columna a quist tema?

Illa baselgia da Bever as po udir il Firò da Pasqua il Messias da Händel, ils audituors as radunan in baselgia e taidlan insembel üna registraziun dal Messias sün disc cumpact e que in ün'atmosfera festiva ed üna accustica stupenda grazcha als nouvs amplifichaduors, scrivan ils organisatuors.

Eir üna soluziun! Perche na?

 

Dina

 

 

 

 

 

 

03/2011

„Im Dorf hat es 16 Cüalschranks“                

 

D’he güsta let a fin il cudesch dad Arno Camenisch „Hinter dem Bahnhof“. A paress be scu sch’el vess invento üna lingua tudas-cha nouva. Üna lingua da scrittüra tudas-cha masdeda cun bgers pleds dialects tudas-chs scrit in maniera rumauntscha. Vulais ün pêr exaimpels ?„Im Dorf hat es 16 Cüalschranks“.« Dann fährt der Caduff den Pfluoc wieder in die Garascha vom Mehaniker“.„Der Anselmo sitzt mit einer Stumpa im Mund in der Badwanna“.Ün text sincer, precis uschè as discurriva pü bod rumauntsch, ün rumauntsch plain pleds tudas-chs. Tuot quels pleds tudas-chs cha nus vaivans aint in noss rumauntsch (u vain per part aunch’adüna) as po que scuvrir aint il cudesch da Camenisch, tuots scrits cun üna ortografia rumauntscha! L’unic cuffort: el scriva eine Stumpa causa cha nus dschaivans o dschains üna stumpa. Che bel cha füss que scha nu’s stuvess ler aint in texts tudas-chs: Das feine Biera da Tschlin o das schöne Val Bever. In Engiadin’ota es proruotta la discussiun chi chi po as numner „Einheimischer“ u perfin „Engadiner“. Ils possessuors dad abitaziuns da vacanzas vulessan eir esser ün po da cò e na Unterländers chi nun haun üngüns drets e stöglian adüna be pajer. Il Forum Engadin ho organiso inscunters traunter indigens e “Zweiteinheimische” scu cha qualchün ho fat la proposta da’ls numner. Il Forum Engadin ho perfin tramiss üna documainta detaglieda a tuot las chasedas da l’Engiadin’ota. L’unic Schönheitsfehler: niaunch’ün unic pled rumauntsch! Ils indigens da l’Australia sun ils Aboriginals, che nom varons nus? Lura vainsa eir auncha las discussiuns pervi dal rumauntsch grischun. Perfin ils Jauers cumainzan as duster cunter l’alfabetisaziun in rg. Cur cha s’ho invento il rg ho que gieu nom, cha que saja üna lingua chi rimplazza in tudas-ch. Eir eau sun da l’avis cha que saja memma bod per introdür il rg in scoula, almain in Engiadin’Ota. Ma il möd da la Pro Idioms m’es memma populistica. Ün tschert partieu politic ho savuro la puolvra cha que spüzza vers tschêl! Que ch’eau d’he scuviert l’oter di in mia chadafö da laver as muoss eau però cun plaschair.

02/2011

Das Wandern ist des Mü-hü-le-hers Lust, das Wa-han-dern....

Was unterscheidet d'Mönsche vom Schimpans...

Mia flotta Lisalotta...

 

Trais chanzuns, chantadas da trais artists, Dietrich Fischer-Diskau, Mani Matter e Linard Bardill. Chanzuns da taimpra differenta ma chantadas dad artists chi san quant importanta chi'd es la pronunzcha: I s'inclegia quai ch'els chantan. Quants chantaduors daja chi chantan bellas melodias cun ün cuntgnü chi ans resta per adüna incuntschaint scha nus nu vain la schanza da pudair leger il text. Puchà nun esa adüna ma minchatant füssa listess bun schi's savess da che chi chantan...

La chanzun dal schimpans e da las retgnentschas (wiu si Hämmige hei) es gnüda adattada al temp modern e vain cun quai forsa tadlada darcheu plü suvent, ma incleger nu s'inclegia plü zist. Di eu.

Sun statta magari stutta cur ch'eu n'ha, davo plüs ons darcheu üna vouta tut nanpro e tadlà il disc cumpact da Schubert. Dietrich Fischer-Diskau nu chantaiva nimia plü in möd uschè bain inclegiantaivel! N'ha lura, davo avair fat mias ponderaziuns stuvü conceder, cha quai dependarà forsa, eventualmaing da mia udida. Ma uossa n'haja ün apparatin, ün computer davo mincha uraglia, uossa dod eu darcheu a tussir als pülschs...

Üna bun'udida es importanta. Specialmaing schi's va gugent a teater. A Turich vaina vis ultimamaing il toc da Shakespeares "Viel Lärm um nichts". Il drama da la Hero e l'istorgia d'amur da Beatrice, ün toc cun fich blers gös da pleds divertaivels. Il toc vain giovà cun tempo e tensiun, ils actuors sun tuots giuvens Tudais-chs chi discuorran sveltezzas....

Fini il teater vess eu gugent dumandà (ad ün per ün) als aspectatuors quant ch'els hajan inclet. Hozindi tuot sto ir svelt, sco scha svelt füss ün segn da buna qualità e da buna art.

 

Baldina

 

Daspö ch'eu n'ha scrit quista columna sun eu statta amo üna vouta a teater, quista vouta vaina vis "Die Panne" da Friedrich Dürrenmatt. I vegnan avant quatter homens pensiunats, giovats eiran els da quatter artists plü vegls, stupend ed eu n'ha inclet pled per pled!

 

 

 

 

 

 

01/2011

Dear John,              

 

uossa esa propi ura ch'eau At scriva darcho üna vouta perche in Engiadina capitan robas chi interessan a Tè ed a Tieus amihs!

Pera cha'l proget Sungate saja melavita davent da la maisa! Il grand proget per fabricher oura la plazza aviatica per 80 milliuns es pera mort e sepulieu.

Uossa as dumandane darcho scha'l Circul – sest que es vairamaing il pövel indigen – dess surpiglier ils cuosts pel Engadin Airport. Quelo füss schon ün po üna catastrofa! Alura nu gnissane me da fabricher propi qualchosa in gamba scu cha que füss degn per l'Engiadin'Ota e specielmaing pels giasts chi vegnan a San Murezzan. Per furtüna sun alchüns da l'avis cha'ls aviuns hegian per l'Engiadina la listess'importanza scu il trafic public e cha'l trafic public vegna eir pajo our da las impostas, almain per granda part. A'm vain be da rier sch'eau pens vi da Te ed al listess mumaint vi dal trafic public. Aunz cu ir cul tren pigliessast Tü mincha vouta cun Te ün daTieus Bentleys our d'America, nischi! Ma similas robas ils povers indigens nu saun niauncha s'imaginer ! Il pês es be cha do perfin glieud chi beneventeschan quist svilup negativ! Ad argumanteschan cha que dess damain spüzza intuorn la plazza aviatica. Per Te nun es que spüzza, que es parfüm, nischi, ma quel "pövel indigen" e quels pêr giasts chi crajan cha l'Engiadina als appartegna ad els, quels nun inclegian ün caz! Pensa be, a do perfin glieud chi dian cha füss da fabricher ün lej invezza da la plazza aviatica. Que füss bain ün miser lejet, sün quel nu vessast la minima schanza da navigher cun Tia jacht, ma nischi, a do halt glieud fich naïva!

Eau At scriv quistas lingias per cha Tü possast fer valair Tias bunas relaziuns. Ils giasts solvents stöglian pudair gnir cul aviun in Engiadin'Ota e basta.

Cordiels salüds e bun success tar Tias intervenziuns

 

Baldina