il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2011

Silva Semadeni                   

 

Poesia preletta in occasiun da la festa per sia tscherna i’l cussagl naziunal

 

Politica es collià

cun bler rampigns, quai tuot chi sa

s’inclegia eir düra lavur

e be d’inrar ün zich onur.

–Tschertüns guadognan hoz la cuorsa

cun gronda bocc’e gronda buorsa

cun inserats chi fa il sgrisch

(e minchatant fan gnir il pisch)

rian sün millis da placats

stiling perfet – e sponsurats

da quels chi dan il prüm ils raps

per cumandar davo ils fats

pürmassa bastan milliuns

per gnir elets tscherts gronds minchuns.

 

Silva es id’ün’otra via

perquai eschna gugent hoz quia

per festagiar si’elecziun

e gratular tuots in uniun.

Sia devis’es PERSISTENZA

qua è’la sainza concurrenza

quai vala tant per nos ambiaint

sco per seis grond ingaschamaint;

lavur fundada e seriusa

invers sai stess fich pretensiusa

taidla eir la cuntrapart

quai es politica cun art

s-chaffisch’uschè ‘na ferma basa –

e cur ch’ella es persvasa

cumbatt’la cun perseveranza

ed energia in abundanza

pel bain da nus e noss uffants

chi han eir il dret da viver sans

in ün ambiaint cha no dain chüra

e chi pervi da quai perdüra

consciainta cha nos muond nu crescha

mettond cunfins be prosperescha

e cun quai chi’d es nair’ura

ha’la surtut la PRO NATURA

saviond cha la diversità

nun es be tipica pel passà

eir per sgürar nos avegnir

e’la il garant plü sgür.

 

Varietà eir illa cultura

quai viva Silva cun premura

per la trilinguità grischuna

è’la l’exaimpel chi funcziuna.

Till’ha forsa l’etnologia

fatta seguir a Sottovia

o esa simplamaing paschiun

da perscrutar nossa regiun

in bibliotecas retscherchar

ed in archivs ir a svutrar

dal passà as gnir consciaint

per incleger il preschaint

e chattar il dret agir

per preparar nos avegnir.

 

Fingià bod till’esa cler

co chi’s ragiundscha il plü bler

chenüns chi sun ils lös plü buns

per influenzar las decisiuns

ed ella, in möd viv e critic

s’decida pel princip politic.

E là es vasta sa paletta

i douvra energia netta

e be culla pasch sociala

es nossa patria optimala

be schi grataja da’ns avrir

starana bain in avegnir;

cunter mincha populissem

o dafat naziunalissem

per üna Svizra ingaschada

pels drets umans, per la cuntrada. –

Per quista zuond nöbla mischiun

At giavüschaina plaina paschiun!

 

Jost Falett

08/2011

Nus vuschains ma las lobbys cumandan  

 

In nossa democrazia as vuscha seguond ils interess particulers. Hozindi esa difficil da chatter our chi chi ans rapreschainta illas chambras federelas: candidats dals partieus o candidats da las lobbys ? A nus votants mauncha la transparenza. Las lobbys sun scu ils draguns cun set testas da nossas parevlas. Ün per testas as muossan cun ün amiaivel surrir, ans cussaglian scu specialists da dumandas tecnicas cumplichedas e dischan cha lur interess sun orientos vers il bain cumön. Otras testas dal dragun zoppan lur gniffas e muossan be cun lur tschattas vers lur buorsas plainas da marenghins: il sustegn dals parlamentaris gnaro recumpenso liberelmaing zieva las votaziuns. Las ultimas testas dals draguns spüdan tössi sün la via da chi chi nu segua quella cha els prescrivan.

Al mumaint da las decisiuns dal parlamaint badains nus pür per chi cha nus avains vuscho. Ils candidats aungelins as muossan uossa scu diavlins chi ans haun imbruoglio e chi faun auncha beffa da quels chi als haun elets. Ün chi vulaiva as praster per la liberted dal commerzi vuscha uossa per proteger firmas farmaceuticas ed otras chi vendan lur marchanzia pü cher in Svizzra cu a l'ester. E fin aint il Cussagl federel do que da quels chi chattan quelo tuot normel.

A mincha s-chelin politic avess da cumander la constituziun; ma a mincha s-chelin pera eir da funcziuner üna lobby. Nus cittadins stuvains agir per las metter in deruotta, survagliand che cha faun ils parlamentaris, las administraziuns chantunelas e federelas, e dafatta eir ils cusgliers guvernativs ed ils cusgliers federels. Ma que nu basta adüna. Per drizzer aint üna vaira transparenza esa da dumander üna legislaziun penela per reglementer il gö da las lobbys. Cur cha lur agents aintran i'l palazzi federal stuvains nus als sfurzer da musser lur fatscha. Ils cusgliers naziunels e dals stedis chi vuschan cun las lobbys stöglian declarer ils regals survgnieus scu peja per lur vuschs.

In temps historics avains nus già gieu problems cun las lobbys aristocraticas, clericalas, dals proprietaris da fuonz, dals capuriuns dal commerzi e nus savains scu cha quist reginam ho mno a la catastrofa da las Trais Lias, a la perdita da la Vuclina e da la liberted grischuna. Guardains cha nossa buna constituziun svizra possa funcziuner inavaunt sün la basa d'üna vusch per mincha citadin, d'üna transparenza in l'agir dals rapreschentants a Berna e dal bainesser da tuot nossa populaziun, perche ch'ün melder system politic nun es auncha gnieu invento.

 

Claudio Caratsch

 

 

 

 

 

 

02/2011

Davo la votumaziun da l'iniziativa da"Depouner las armas militaras aint ils arsenals"                           

13 da favrer 2011

 

Pover tagnin, dolur, dolur!

Sun ün Svizzer sainza valur.

Che darschiun,

n’ha darcheu pers

‘na votaziun

 

I'm sarà stat dat in chüna,

ch'eu pover merl perda adüna - insembel cun oters

tamburs

chi nun han idea da las valurs oriundas da nos pajais

arduond e tais

da l'epidemia cun nom:

dür' ingurdia.

 

Anguoscha bain!

Co mâ vessna defais nos patriotic pajais?

E co defender

quai cha nus amo

lain vender?

 

I's po dir da furtüna,

chi han darcheu salvà

la chüna

da la neutralità - cun sincerità

e netta dignità.

 

Jacques Guidon

 

 

 

 

 

 

01/2011

Da politica e politikers                    

trad. da Jg

 

Politikers fan talmaing quint cun la vusch da quels chi tils tschernan, chi nu vegnan adasegn da tadlar lur aigna vusch.

W. Schneider

 

I dà politikers pluffers chi tschüffan lur mandat da glieud scorta chi sta a chà.

Lembke

 

La politica es il paradis da bajafs eloquents.

G. B. Shaw

 

Politikers da vista cuorta, mo da picla parderta.

Nietzsche

 

I nun es da möd, cha la politica ruiness il caracter. Id es blerant uschè, cha'l caracter guasta la politica.

incuntschaint

 

Il politiker pensa a las prosmas tschernas, l'hom da stadi a la prosma generaziun. Glastone Plü d'ün politiker scadent relascha üna locca chi til rimplazza plainamaing.

H. Tisot

 

La politica es ün cumbat d'interess chi's mascreschan cun prinzips. A. Bierce Ün politiker pardert es adüna bun da conservar sias duos fatschas.

Lembke