il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

08/2012

Sü lo                

 

A do differenzas traunter il vallader e'l puter chi vaun a perder vi e pü – que cha's po facilmaing declarer culla mobilited bger pü granda dals ultims tschient ans traunter la glieud da l'Engiadin'Ota e quella da la Bassa. Il remarchabel am pera cha tschertas differenzas insistan ad esser, anzi, a do exaimpels inua cha la differenza traunter puter e vallader vegnan dafatta rinfurzedas scu p.ex. tal cas dad "aunz" ed "avant". Avaunt 50 ans stunaiva que per mincha Puter scha qualchün dschaiva: "Ella es gnida aunz duos uras." Que d'eira cler cha in puter as dschess "ella es gnida avaunt duos uras." Ma hoz drouva taunta glieud in puter dapertuot be pü il pled "aunz" al lö dal pled "avaunt", cha la giuventüna nu so in puter bod na pü cha eir il puter cugnuoscha il pled "avaunt". A crajan cha "avaunt" saja ün pled be vallader. Cha eir il vallader cugnuschaiva üna fuorma parainta al pled "aunz" nempe "ant" pera dad ir a perder dal tuot, uschè cha in vallader as drouva be pü il pled "avaunt" ed in puter be pü "aunz". Simil es que cul pled "paster" . Da Zuoz ingiò discuorran ils Puters da "pester" cur ch'els managian "paster" – e quelo già daspö sgür var tschient ans! Pü granda la "temma" cha's drouva pleds valladers e pü cha's insista sülla specialited putera.

Remarchabel am pera cha que do eir cas inua cha la differenza traunter vallader e puter vain fatta eir hoz strictamaing scu da pü bod, e que da propi bod tuot la glieud. Ün da quels exaimpels es la pusiziun dals duos pledins (in grammatica as dschess craj "adverbs") "sü" e "lo". In vallader, ma eir in taliaun e tudas-ch, frances etc, as stu dir "là sü". "Sü là" stuna simplamaing e scha qualchün disch in vallader "sü là" schi mincha Vallader bada cha quel chi disch uscheja es insè ün Puter, be ch'el prouva da discuorrer vallader.

Listess es que eir cun "giò lo" e cun "vi lo". Que am pera ün fenomen bod incredibel cha'l puter es bun da mantgnair la pusiziun tuottafat exotica in quista dumanda e nu's lascha "correger" ne dal taliaun ne dal tudas-ch ne dal vallader in "lo sü", "lo giò", "lo vi"! Terribel, da's figürer cha ün di la glieud putera druvess quists pleds in ün möd telmaing fos!

 

göri

 

 

 

 

 

 

07/2012

Bella surpraisa                    

 

Ultimamaing es cumparieu ün nouv cudesch rumauntsch/tudas-ch cun istorgias cuortas - üna dretta surpraisa!

L'autur, Martin Raschèr, da l'anneda 1920, s'algorda a chosas passedas in sia vita e quinta quellas in möd natürel, suvenz eir fand sias ponderaziuns tiers que chi d'eira capito.

Cur cha s'ho let a fin üna da quistas istorgias cuortas as voul ler dalum güsta eir la prosma già cha que gratagia a l'autur da fer cuvaida e quella cuvaida mantegna'l già ch'el nu'ns pevla mê da memma!

Bgers algords derivan da l'infanzia a Zuoz - que cha's legia gugent eir be per savair cu cha's vivaiva lo avaunt passa ochaunt'ans. Ma que nun es be ün interess istoric chi vain svaglio, que es adüna il raquint stess chi mantegna nos interess e noss'attenziun. Püssas voutas m'es gnieu adimmaint Giovannes Mathis, el chi quintaiva sieus algords in möd simpel as fidand tuottafat da sia memoria nun agiundschand ünguotta be per motivs litterars.

A nun es neir uschè cha mincha raquint seguiss ad ün tschert schema, brichafat! Mincha raquint ho sia egna fuorma. In ün raquint ans spetta üna pointa a la fin, ün oter glivra magari cun üna ponderaziun filosofica, ün oter lascha tuot aviert. Ils raquints sun tuots fras-chs e mê nu'ns daune l'impreschiun cha cò saja sto ün scrivaunt in süjur chi's sfadia a mort fin ch'el hegia chatto la güsta stüerta per sieu raquint. E la lingua fo plaschair cun sias expressiuns originelas. Ch'el drouva adüna darcho il temp definieu inua cha la lingua discurrida e la lingua dals texts scrits hozindi drouvan il perfet nu disturba brichafat, anzi que ans tira adimmaint il temp da pü bod – sainza però ans fer parair cha'l text scu tel saja antiquo.

Il cudesch "Ova da savun" / "Seifenwasser" da Martin Raschèr es cumparieu illa "chasa editura rumantscha".

 

göri

06/2012

Quaunt vegl vain ün giat?                  

 

Quaunt vegl vain ün giat, quaunt ün chaun, ün chavagl? Sün quistas dumandas haun ils amatuors da bes-chas regulermaing pront lur respostas exactas, e pel solit at paune perfin dir ün factur chi permetta da congualer l'eted da lur Fifi, Mucky u Diana cun quella da nus umauns. Dad eruir quel factur nun es dal rest nimia uschè simpel, già cha mincha spezcha ho sias egnas specialiteds: Nus umauns stains in pè cun circa ün an, per as musser ün exaimpel, per la reproducziun ans preparainsa cun var 15 ans e murir, premiss cha gnins dad eviter accidaints e crims e malatias pü seriusas, murins cun vers 100 ans. Ün chavagl invezza sto in pè ün'uretta zieva esser naschieu, el es in cas da's reprodüer cun duos ans e po murir cun trenta u quaraunta. Tal chaun düra que almain ün mais fin ch'el so ster in pè inandret, früttaivel è'l cun ün an e mez e crapper crappa'l - eir cò tenor las premissas cha vains concedieu a l'umaun – cun 15 ans.

L'oter di suni sto illa butia da telefonins perche cha'l display, displaschaivelmaing, da mieu apparatin mussaiva be pü grisch. "Anguoscha, ma che model am porta El cò?" m'ho dumando la vendedra cun tun bod da rimprover.

Poss dir cha in quel mumaint am gnivi avaunt scu il patrun chi clama al veterinari perche cha sieu chavagl dad 100 ans u sieu chaun da tschinquaunta al es crappo. Eau sun dimena sto perinclet culla proposta da la vendedra da'm musser ün nouv. Intaunt cha la vendedra es svanida davous las culissas per tschercher ün model chi'm pudess plaschair am he miss a fer our il factur cha's druvess per adatter l'eted d'ün telefonin a quella da l'umaun . Che furtüna cha nu d'he tal telefonin almain na gieu da piglier resguard sül mumaint cur ch'el es bun da ster in pè e neir sülla madüraunza sexuela.

Cur cha la vendedra es turneda cul nouv telefonin vaivi pront mieu factur: "Che dschess'la, madame. As pudess que dir cha quist telefonin vess da funcziuner almain uschè lönch scu eau partieu cul factur 30?" "Ma, ho'L El passo ils sesaunta?" m'ho la gentila e svelta matta dumando. E cur ch'ella ho vis ch'eau mussaiva ch'eau hegia già lönch passo ils sesaunta ho'l a dit: "Schi, quel quint po'L fer cun buna conscienzcha … e pel prüm da quels duos ans Al dainsa dafatta auncha la garanzia!"

 

göri

04/2012

Eau scrivaiva hoz ün cumponimaint       

 

A schi? E che es alura capito? am dumandast. Capito nun es pü ünguotta, eau d’he be fat zieva üna frasa scu ch’ella vain scritta dad üna granda part da scolaras e scolars hozindi in Engiadin’Ota. Managio d’eira: „Eau d’he hoz scrit ün cumponimaint“.

D’inuonder gnaro quist adöver bod exclusiv da l’imperfet? Dal tudas-ch svizzer in mincha cas nu deriva’l perche cha quel niauncha nu cugnuoscha l’imperfet. „I war dahai“ disch tuot il pü ün Tudas-ch chi prouva da discuorrer tudas-ch svizzer!

Eau suppuon cha l’imperfet gnaro druvo uschè suvenz già cha que es bger main stantus da tacher vi dal verb ün „-aiva“ ( „-aivast“, „-aivans, „-aivas“, „-aivan“) cu da furmer il perfet chi pretenda vaira bger: Prüma: che verb auxiglier drouva que, „avair“ u „esser“? Seguonda stu gnir furmo il particip chi suvenz es irreguler. Terza as stu eir auncha guarder scha quel particip ho da gnir miss in üna fuorma speciela (feminin, plural?) u na.

A scoula as laschess fer exercizis fich simpels chi güdessan a trener las fuormas cumplichedas dal perfet: Que as pudess piglier texts vegls – fin avaunt var 60 ans d’eiran bod tuot ils texts rumauntschs scrits cul passo definieu, e zieva lascher müder als iffaunts tuot las fuormas dal passo definieu in perfet. L’avantag tar quist exercizi es cha’s po p.ex. piglier scu texts las parevlas e quellas fascineschan bod regulermaing eir ils iffaunts dad hoz. Cun quels exercizis s’adüsessan ils iffaunts eir darcho al güst adöver dals temps.

Que chi m’ho adüna darcho “do ill’uraglia” es la differenza tuottüna vaira remarchabla traunter il vallader e’l puter. Dit a la svelta am pera que cha’l puter sumaglia in quista dumanda dapü al frances e’l vallader dapü al taliaun – ma per güdicher quelo in detagl vuless que perscrutaziuns pü precisas.

Auturas ed autuors rumauntschs haun a disposiziun ün instrumentari fich fin cun pudair decider scha vöglian druver in ün cas il perfet u l’imperfet – premiss cha sieu public ho auncha l’uraglia per la differenza. Eau m’algord d’ün exaimpel tuot speciel: In “Gian Sulvèr” vain avaunt la scena da striögn. Lo ho que nom: “Gian pudaiva taglier giò tuot ils chavels chi’l pendaivan sur il frunt, ir svelt our da stüva e turner, cha’ls chavels al d’eiran creschieus e d’eiran lungs scu aunz”. S’inclegia cha las lecturas e lectuors chi saun la soluziun da quist’ingiuvinera (nempe cha existan duos Gians Sulvèr) badan dalum cha l’autur ho cò druvo il fos temp: Gian Sulvèr nu “pudaiva” brichafat taglier giò ils chavels, el ho pudieu fer quelo be üna vouta. Ma l’autur s’ho miss i’ls peis dals iffaunts spectatuors da la rapreschantaziun da striögn e per quels guardaiva que our scu scha Gian Sulvèr vess pudieu fer quecò adüna darcho!

 

göri