il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

07/2012

Spavantagls d'hozindi                    

 

Spavantagls as vzaiva pü bod süls ers, aint ils bröls ed in üerts. Spavantagls vaivan da fer spavent als utschels per cha quels nu giajan vi da la semenza, la salata, e giò la Bassa magari a maglier las tschireschas vi dals tschireschers.

Spavantagls vaivan l'apparentscha dad umauns, umauns melvstieus, umauns grossers, umauns chi faivan temma e cun que effet.

Pü tard sun gnidas inventedas las folias finas dad aluminium cha's pendaiva sü in vicinanza da la roba cha's vulaiva preserver dals utschels inguords. Quellas folias eiran pü cumadaivlas cu'ls spavantagls, a daivan damain lavur tar l'installaziun.

Bgera lavur do que sgüra cur cha tschireschers inters ed intats vegnan paquettos aint in folias finas e transparaintas, tschireschers chi guardan our scu scha füssan ouvras d'art da Christo Wladimirow Jawaschew. (Sieu nom nu'm gniva adimmaint ma "internet ludo" d'heja güsta pudieu copcher tuot il nom sainza difficulteds ortograficas).

Quistas "ouvras d'art" scu spavantagls sun sgüra fich effectivas. Il pü nouv ch'eau d'he scuviert sun ils discs cumpacts chi vegnan pendieus sü traunter las uzuas, las ampas e'ls uzuns americauns. Cun quista metoda sun eir eau landervi a fer experimaints. D'he sgratto insembel tuot ils discs cumpacts ch'eau d'he chatto, traunter quels eir püssas sequenzas da "Chi dvainta milliunari" cun Günther Jauch. Quellas emischiuns televisivas survegn eau da mieu dschender sün dc, el las guarda cun ir cul velo in staunza ed eau las survegn lura pü tard causa ch'eau nun he üngüna televisiun.

Hai, scha Jauch savess ch'el es gnieu avanzo ad ün spavantagl!

 

Baldina

 

 

 

 

 

 

06/2012

Dal restvasser e la flur chadaina          

 

M’algord d’avair vis avaunt ün pêr ans aint in üna giazetta illustreda üna fotografia chi’m vaiva do da penser. Sülla fotografia eira üna cuntredgia cun ün flüm u ün ovel pü grand. La legenda da la fotografia dechantaiva in möd romantic la natüra e specielmaing il flüm e sia ova. Ma scha’s guardaiva pü bain la fotografia as vzaiva cha que nun eira pü ün flüm dimpresè ün let d’ün flüm cun bgera crappa e fich poch’ova, que cha’s nomna per bun rumauntsch “il restvasser”, l’ova restanta. Vairamaing üna fotografia per clapper la morela! Giò da tuot esa ieu in schmanchaunza cu cha guarda our ün bel flüm u ovel.

Quista episoda m’es gnida adimmaint cun ler la Posta Ladina dals 29 meg. Sülla fotografia ün pro mellan da fluors e la legenda ho il titul: “La prümavaira porta ün mar da fluors chadaina”. Ed aint il text scriva il redactur cha la flur chadaina dominescha la preda in Engiadina Bassa. A la fin da sieu text scriva’l – eir el in möd fich poetic – “fingià bainbod as transmüda il tapet da fluors gelguas il cullas albas ligeras sco saida chi svoulan davent cul vent e tscherchan nouvs lös per culurir la prada e per crescher e flurir danouvmaing!” Bain scrit, nischi! Ma apunto!

Il problem es eir cò sumgiaint a quel dal restvasser. Il redactur romantic nu so pü cu cha la preda vess vairamaing da guarder our. Forsa es el memma giuven e nun ho pü vis quels pros cun millis da fluors differentas. La grascha, la zocca e l’aldüm artificiel sun la mort da las fluors e las fluors chadaina sun la conseguenza, per uschedir il restvasser.

 

Baldina

05/2012

Da gruftis e monologs                 

 

I dà flötists chi sun buns da trar il flà dürant ch'els sunan lur instrumaint, els nu stöglian far üna posa per respirar. Quai es üna tecnica speciala. Scha oboists e clarinettistas drouvan eir quista tecnica nu m'es cuntschaint. Violinists e pianists nun han dabsögn da simils trics.

Ma eu n'ha il ferm suspet cha bleras persunas han imprais quista tecnica eir per discuorrer. Discuorrer sainza stuvair trar il flà tanteraint, sainza stuvair far üna posa. Ün avantag. Üna tecnica fich adattada e favuraivla per politikers chi nu vöglian as laschar interrumper. Plü mal esa scha persunas plü attempadas douvran quista tecnica. Els discuorran e discuorran e nu laschan gnir a pled ad üngün. Schi's riva tuottüna per cas da dir alch schi sgüra cha'l tema es fingià tuot ün oter e cha la remarcha chi's laiva far vairamaing fingià avant ün pêr minuts nu s'affà plü cul tema actual dal monolog. Amo plü mal esa scha duos gruftis tegnan minchün ün monolog. Els fan la guetta, e spettan sül mumaint fin cha tschel fa üna posina per respirar. Quai es lura la gronda schanza per surtour il monolog ed ir inavant cun ün tema tuottafat diffentent fintant cha'l flà tendscha. I s'ha il sentimaint cha ne ün ne tschel nu taidla propi a la cuntrapart ed i s'ha il sentimaint chi's tratta da monologs chi nu vegnan tgnüts per la prüma vouta. Povers gruftis. Alch simil nu capitarà mai a nossa giuventüna. Ils giuvens pel solit nu discuorran insembel, els sun vi dal trametter e survgnir sms!

 

Baldina

04/2012

Da masdinas                 

 

Eu sun darcheu qua! Eu m'ha remissa! Daspö ons nun haja plü gnü ün simil dafraid o forsa d'eira quai perfin la grippa. In mincha cas n'haja perfin bavü tè cunter dafraids, eu chi baiv uschinà be tè nair. Eu speresch ch'el haja güdà, n'ha vis pür davopro cha la data da scadenza d'eira in marz dal 2009.

Eu n'ha eir tut masdinas cunter il dafraid. Eu pigl adüna amo quellas masdinas cha nossa mamma ans daiva d'uffants, cur cha nus eiran amalats. Na, öli da ritsch nun haja mai stuvü tour, sco settavel uffant. Nossa mamma as vaiva dalönch innan rasegnada in vista a l'opposiziun cha seis uffants organisaivan mincha vouta cunter l'öli da ritsch!

Mia dutscha mità piglia natüralmaing tuot otras masdinas, eir el quellas ch'el pigliaiva d'uffant. La saira ch'eu staiva propi mal n'haja però tut sainza critica las masdinas da meis hom. Il di davo percunter n'haja tscherchà schi dess amo da mias. Eu tillas n'ha chattadas ma o dolur, la data da scadenza d'eira il 2005.

Che far? Our da spür buonder suna ida a guardar la data da scadenza da las madinas da meis hom – 2001. Mal nun hana fat, ne mias ne sias. Schi han güdà nu possa güdichar. Ün dafraid düra cun masdina ün'eivna e sainza ot dis.

Para cha la Svizra haja stuvü büttar davent prunas s-chaclas da masdinas cunter la grippa dals utschels. Pervi da la data da scadenza!

 

Baldina

03/2012

Che blamascha                   

 

Che blamascha, penibelischem! Eau vess bain pudieu penser ch’eau nu cugnuoscha tuot, ch’eau saja naïva!

Il seguaint es capito: Giosom la plazza aviatica eira parco ün schnat aviun. D’he fat aposta üna fotografia per noss lectuors. Quel aviun sü sper ils hangars niauncha nu vess gieu lö. Ün simil monster nu vaivi auncha mê vis sülla plazza aviatica da Samedan. 24 fnestrinas in fila vaiva’l. D’he fat our il quint cha scha stessan in quatter persunas in lingia (que chi’d es pütost poch ) schi cha quel jet vess d‘avair lö per var 100 persunas.

Stutta suni steda cur cha d’he let la legenda suot la fotografia dal jet aint illa EP. Cha quel jet spordscha lö a 17 passagers!

17 passagers! Natürelmaing ch’eau d’he penso cha que as tratta d’ün fal da stampa. Ma na na, 17 passagers eira correct m’haune dit tar la redacziun da la EP, cha que as tratta halt d’ün privatjet.

Ma schi, che m’incleg eau da jets privats! Chi so, forsa cha’l possessur dal jet privat cun 24 fnestrinas in lingia piglia cun se in vacanzas eir a sieu cuschinunz, forsa perfin ün seguond cuschinunz chinais ed ün terz cuschinunz da dieta. Tiers vegnan sgüra sieu butler, sieu masseur, sieu trainer, sieu meidi, sieu psichiater e sieu coiffeur. Schmancher nu’s suos-cha tuot il persunel chi ho da servir e dad intratgnair a sia duonna u amia. Ma chi so, forsa nu vessane niauncha lö, ils impiegos aint il jet privat. Daregia que jets cun ün pool?? Ün kino in mincha cas. Ed üna bar ed ün local d’alenamaint. Il jet privat es sto pü d’ün’eivna a Samedan. Ün di da las portas aviertas nun ho que do. Pcho, que füss sto fich infurmativ. Gnir a savair cu cha’ls richs vivan.

Suni stos a San Murezzan a l’hotel da set stailas? U haune forsa perfin ün‘abitaziun da vacanzas? So’l Segner quaunt luxuriusa cha quella es!

Co nus povrets scu pövel indigen (indigenes Volk) nu vains üngün’ideja. Ma almain vainsa accepto l’iniziativa, nischi!

 

Baldina