10/2012

Premi da Nobel per quels chi prevezzan la vita eterna              

 

Quist on han survgni ils duos perscrutaders, l’inglais John Gurdon e’l giapunais Shinya Yamanaka, il premi da Nobel da medicina. Independentamaing ün da l’oter han quels chattà oura, cha mincha cella da l’organissem es programmabla da nouv. In princip as poja dir, els sun sün buna via dad accumplir il giavüsch da l’uman per üna vita eterna. Clonar cellas, manipular gens, intervgnir i'l gir da la vita umana. Halleluja! Ün grond applaus pels duos scienziats davart dal comitè da Nobel e da la pressa internaziunala. Ün microbiolog da l’Università da Turich ha declarà, cha quista scuverta possa guarir malatias chi nu's pudaiva guarir fin uossa. In üna frasa subordinada ha el manzunà amo svelt, cha organs as pon rimplazzar svessa tras üna terapia da gens. Eu am n’ha uossa imanigà che cha quai pudess dir:

Cun 50 ons vegnan planet visiblas fodas illa pel. Impustüt duonnas – ma eir homens as laschan hoz trattar cun botox per tender la pel. La pel nu davainta però plü giuvna. Planet as fuorma eir cellulitis. Quella as poja tschütschar davent ma restanzas restan visiblas precis sco il rinchs dals ögls. Gnir vegl es visibel, in mincha cas.

Da quinder invia nu sto quai plü esser. Ir pro’l meidi, as laschar far üna squitta culs gens nouvs e davo ün on es la pel dvantata giuvna, glischina, la pel veglia s'ha rimplazzada. Uossa cumainza però il tscharvè a diminuir cellas e vieplü patischa la memoria. Eir s’haja forsa gnü l’impreschiun d’avair gnü massa pacas cellas d’intelligenza. Ingün problem: Il prüm ir in tschercha d’üna persuna giuvna cun l’intelligenza da 150 IQ’s. Far dar ün pêr gens e lura clonar. E schwupptiwupp: La giuventüm es tuornada, e l’intelligenza ha müdà l’aigna percepziun. Schi nu füss quia il cour chi nu correspuonda a l’età. Eir quia es pronta la squitta culs gens chi rimplazzan il cour vegl. A las terapias nu sun miss ingüns cunfins. La vita po gnir organisada da nouv e dvainta immortala.

 

Schi nu füss quia l’orma. Quella restarà per adüna misteriusa. E perquai pudessa bain esser, ch’eu nu farà mai adöver da las terapias nouvas. La lavur dals scienziats es per mai irrelevanta. Ma ils respunsabels da l’academia Nobel sun d’oter avis: Els nu sun buns da far la differenza tanter orma e corp. Ingünas retgnentschas eticas. Ingio sun ils sbrais da la conscienza?

 

CASA

 

 

 

 

 

 

06/2012

Ipocrisia                

 

Eu stoss confessar chi'm manca la cretta, voul dir la cretta religiusa. Uschedit ün pà ateïstic, ma sgüra na infam, ün oter pled rumantsch per l'expressiun tudais-cha "gottlos". Chi das-cha insomma pretender, cha la mancanza da fiduzcha in üna religiun es "infama"? Percunter craja in üna tscherta spiritualità surumana e minchantant n'haja dafatta gnü l'impreschiun - i'l cuors da mia vita - d'avair gnü l'agüd dad anguels. Eir n'haja respet da glieud sincer-religiusa.

Quai chi'm va ferm cunter il strich es tschertamaing l'ipocrisia religiusa, ün tschert abüs, respectivmaing ün möd d'interpretar la tenuta cristiana, islama, budhista, hinduista. Exaimpels extrems sun ün'anteriur president dals Stadis Units chi manaiva sias guerras i'l nom da Dieu; o ils terrorists islamists chi fan lur attentats i'l nom dad Allah. O insomma tuot las guerras actualas e passadas chi vegnan manadas pervi da motivs da cretta; guerras da confessiun.

Adüna daja eir fügitivs da guerras, homens e duonnas chi nu's voulan partecipar a las guerras, per part cunter lur agens convaschins. A quella glieud as nomna "desertuors" – e quai es giuridacamaing ün delict chi vain chastià, in tscherts pajais dafatta cun la paina da mort. Ed uossa? Il Cussagl naziunal da la Confederaziun svizzra, voul dir üna magiurità burgaisa, nu voul plü acceptar il motiv da refüsa dal servezzan militar per retschaiver asil in Svizra. Plünavant ston asilantas ed asilants chi spettan sün la decisiun (e quist spettöz po dürar ons….) gnir oura cun fr. 8.50 al di, quai chi basta güsta per cumprar üna pasta da daints e da baiver ün cafè. Ed eir il Parti cristiandemocrat sustegna quistas masüras rigurusas. Invezza cumainza dafatta la Constituziun federala da la Svizra cul preambel chi's referischa a Dieu: "in nom da Dieu, dal Tuotpussant!". Eir otras decisiuns politicas nu sun sgüra na divinas: Per exaimpel contrats dad impostas cun divers pajais per legalisar delinquentas e delinquents dad impostas. Ingio resta l'umanità, la charità? Eu sun in tschercha e – sco dit – a mai para tuot ün pa ipocrit. Am pardunai!

 

CASA

03/2012

Il pövel decida – e tscherts politikers til ignoreschan                  

 

Per mai d’eira quai darcheu üna jada ün highlight. Spettar sül resultat a Berna, insembel culs iniziants, üna tensiun enorma. E lura il resultat final, impustüt quel da la magiurità dals chantuns: Ün grond suspür da schligerimaint - e’ls cucuns dal schampagner chi svoulan tras la sala. Il pövel svizzer ha decis da formular il seguaint artichel illa constituziun federala:

1/1
  1. La part da seguondas abitaziuns vi da l’unità cumplessiva e vi da la surfatscha brütta abitada d’ün cumün es limitada a maximal vainch pertschient.

  2. La ledscha obliescha als cumüns da publichar minch’on lur plan da la part da prümas abitaziuns e’l stadi detaglià da l’execuziun.

 

Las disposiziuns executivas sun formuladas seguaintamaing:

  1. Scha la legislaziun relativa nun aintra in vigur infra ons davo l’approvaziun da l’artichel reguard las seguondas abitaziuns, alura relascha il Cussagl federal las disposiziuns executivas bsögnaivlas per l’eriger, la vendita e la registraziun i’l cudesch tras ordinaziun.

  2. Permiss da fabrica per seguondas abitaziuns chi vegnan consegnats tanter ils 1. schner da l’on suondant da l’approvaziun da l’artichel e l’entrada in vigur da las disposiziuns executivas sun sainza valur.

 

Ed uossa, sco adüna scha ün’iniziativa vain approvada inaspettadamaing, alura prouvan il politikers chi han pers dad interpretar il dret davo lur gust e dad impedir l’execuziun da la ledscha tenor ils intents dals iniziants e da la voluntà dal pövel.

I’l cas actual es quai extrem. La prüma reacziun da la cusgliera federala Leuthard d’eira quella: L’incumbenza dals iniziants nun es formulada cleramaing ed i darà problems cun la realisaziun da l’iniziativa. Hoz tuna quai tschertamaing fingià ün zich oter: Il pövel ha decis da diminuir la fabrica da seguondas abitaziuns no varan da s-chaffir las disposiziuns legalas. Eir prouva ella uossa da surdar la respunsabiltà d’execuziun als cumüns, güsta als cumüns, chi per gronda part sun surdumandats totalmaing in quai chi reguarda l’execuziun da ledschas spinusas. La reacziun dal cussagl guvernativ respunsabel dal Grischun e dal schef da l’organisaziun turistica chantunala d’eiran plü o main üna capitulaziun invers il stadi da dret. Confusiun totala e frust vivaint. Ed uschè nu rivaina inavant.

 

Il text e la formulaziun da l’iniziativa sun natüralmaing gnüts examinats minuziusamaing da divers experts dal dret public. Eir ha l’administraziun federala approvà il text avant co publichar quel ed avant co chi s’ha cumanzà a ramassar las suottascripziuns. I voul uossa la voluntà dal legislatur da na schlungunar la voluntà dal pövel svizzer. Ed i voul eir ün zich saninclet uman. Impustüt cur chi’s tratta da definir il pled “prüma abitaziun”.

1/1

Quista decisiun dal pövel svizzer nun es üna catastrofa per las regiuns alpinas dimpersai üna gronda schanza per organisar ün avegnir düraivel. In quel sen speresch eu chi detta üna bun’atmosfera da partenza e na rasegnaziun ed üna politica da vischivaschi.

 

CASA

02/2012

virtual-fictiv                   

 

Am rechat aint il tren vers Turich. In fatscha a mai as placha üna duonna giuvna e grazchusa. Dasper sai pozz'la üna clapra buscha chi paisa sgüra tant sco ella svessa. Eu guard sü da meis cudesch e tilla salüd cun ün cuort "grüezi". Ella am tschütta sco sch'eu rivess d'ün oter planet. Forsa es ella da lingua estra e nun inclegia meis salüd. Mo bain, schi leg eu inavant in meis cudesch "die Aufsteiger-republik > Zuwanderung als Chance". Intant sfuina ella in sia tas-cha e piglia oura ün telefonin ed ün iPod. Ella fa ferm ün uraglierin vi dad ün'uraglia e tscherna ün numer sün la tastatura dal "handy". I nu và lönch ed ella es colliada cun la persuna giavüschada. Ed uossa cumainza ün discuors fich interessant sün meglder dialect sangallais. Accumpagnà da la musica da seis iPod. "Ma chau, tü eu at disch: Sün la bos-cha esa naiv, voll geil! E la party her saira d'eira mega-stress." Ed uossa il prüm tunnel. "Scheisse, shit!" E subit cha'l tren es darcheu sorti dal tunnel: "Est amo quia?" E sco in panica darcheu dar aint il numer e'l discuors va inavant, cuntegn fich banal, adüna darcheu interruot da tunnels. Avant Landquart schaschin'la dad paquettar la buscha, intant ch'ella es amo adüna vi dal telefon. Ella svanischa sainza pled e sainza sguard. Meis cudesch intant vaiva miss dvart. Impussibel da's concentrar pro quistas cundiziuns. Eir eu müd il tren, quista jada illa prüma classa, i'l cumpartimaint da silenzi. Eu pigl per mans la gazetta chi provochescha ün cuort büschmöz dascus. La duonna culs ögliers severs da tschella vart dal vagun am bütta nan ün sguard admonibel.

 

CASA

il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH