il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

10/2012

Ir cul tren             

 

Eau vegn gugent cul tren e specielmaing culla „pitschna cotschna“. Il pü gugent viagi suletta perche ch'alura possi guarder our da fnestra ed ir a spass cun mieus impissamaints. Üna vouta am concentresch eau sün que chi passa speravi dadour las fnestras, minchataunt nu vezz eau guera qualchosa. Mieus impissamaints sun in ün oter lö. U ch'eau m'he indrumanzeda. Scha'd es dadourvart dret burascus, cha'l vent e la naiv cuvernan las fnestras (ch'eau nu stögl cunagir asvessa) – schi, quels mumaints am pleschan il pü bain: eau rivaregia al böt sainza grands sforzs, sainza am sfadier guidand ün auto. Ed alura tuot seguond po que eir gnir a conversaziuns, scu d'incuort cun ün'otra duonna veglia in viedi da Cuira insü.

Ch'ella nu sapcha auncha inua ch'ella giaja u inua ch'ella stetta sur not, ho ella declaro tar Tusaun. Cha per ir in Engiadina cun sia naiv e sia fradaglia saja ella vstida ün po memma a la ligera, d'he eau managio. „Che, naiv ho que già e fraid esa? A nun es tuottüna na auncha inviern!“

Cha alura saja que meglder, sch'ella giaja vi'n Bregaglia u giò'l Puschlev, cha lo saja que pü chod, d'he eau proponieu. Ün'öglieda sülla carta cul traget da la viafier sülla maisina dal cumpartimaint dal tren ho lura pissero per la survista geografica. Circa tar Filisur ho ella declaro:“Eau vögl però ir al Museum da Segantini a San Murezzan“. Dunque eira la tscherna fatta. Traunter Bravuogn e Preda es passo il tren tres preda e gods cuvierts da naiv:“ Cha que gess sü uschè ot nu savaivi ma eau vegn listess fin a Schlarigna“. E cun üna sguerscheda sülla carta cul traget:“Damaun lura a Tirano, durmir dormi a Poschiavo. E zieva vegn eau vi cò – il Valais, lo stuni lura ün po“. Segantini stu a tuottavia spetter u es gnieu schmancho cumplettamaing cun quist planiser a cuort termin. Rivand a Schlarigna ho ella piglio sia buscha - na uschè tremend granda - eau d'he giavüscho tuot il bun e d'he lura cumanzo a ponderer. Eau d'he adüna cret cha nus vegls sajan tschertamaing bger in viedi ma adüna bain preparos e cun ün plaun precis. Cu cha's po as sbaglier...

 

AnnA

 

 

 

 

 

 

09/2012

Sinergias                     

 

Per la candidatura dals gös olimpics „Graubünden 2022“ a San Murezzan e Tavo nu pera auncha üngün dad esser propi fö e flamma. Entusiassem sulet nu basta nempe, a voul eir argumaints chi persvadan. Il pled magic es „ profiter da sinergias“ - e que düraunt e zieva ils gös.

Las particulariteds localas pretendessan p. ex. cha'l cumün olimpic vegna circundo dad üna saiv electrica resistenta als uors. Il bsögn da forza electrica per quella saiv füss bainschi considerabel ma la forza as pudessa retrer da l'implaunt electric pitschen planiso per la Val Chamuera. Sül lej da serra da Chamuera as pudessa realiser las concurrenzas d'art sün glatsch.

Apropos uors: per motivs da sgürezza stuvessan gnir munieus ils curriduors e las curriduras da biathlon cun patronas da ballinas da gomma. In seguit as stuvessa profiter da las experienzas fattas per amegldrer las acziuns da fergrämung cunter ils uors, realisedas dals organs da survagliaunza da chatscha.

Specielmaing bgeras sinergias resultessan a la fin dals gös olimpics. L'artillaria da chanuns da naiv – grazcha als gös füss que intaunt dvanteda ün'armeda intera – as pudessa druver illa Val Roseg ed aint a Morteratsch per fer crescher darcho als vadrets ed eir per reaugmanter l'attractivited dal paesagi – natürelmaing pel turissem .

Ils stadions olimpics a Samedan füssan directamaing ideels per cuntinuer cullas debattas ferventas dals cusgliers dal parlamaint dal Circul chi dvantessan zieva la refuorma dal territori vairamaing dischoccupos. L'ajer chod resultant da las debattas as pudessa transfurmer in forza electrica - notabene forza ecologica siand CO 2 neutrela. Per la procedura da decisiun in reguard a las dumandas davart la gestiun da la plazza aviatica as pudessa raduner tuot la populaziun da l'Engiadin'Ota aint ils stadions uschè cha tuot la basa democratica pudess güder a discuter. E last but not least, il problem da las seguondas abitaziuns füss scholt per adüna: cun ün support minim füss que sainz'oter pussibel da persvader a la squedra olimpica da la Corea dal Nord da gnir a ster zieva ils gös definitivmaing aint il cumün olimpic. Uschè creschiss la part da las prümas abitaziuns sainza difficulted a sur 80 % . Teoreticamaing as pudessa uschè darcho fabricher seguondas abitaziuns. Ma que nu füss pü necessari, las ruinas da fabrica restedas inavous dals gös olimpics füssan telmaing tridas e sgradessan telmaing la cuntredgia ch'üngün nu vess pü interess vi da lets fraids in Engiadin'Ota.

 

David Jenny

 

 

 

 

 

 

08/2012

Viver in Engiadina               

 

At hest vairamaing adüseda a viver in Engiadina? Quecò am haune adüna darcho dumando zieva ch’eau vaiva fat müdeda. „Eau sun uossa propi dachesa in Engiadina ma eau d’he eir stuvieu fer qualchosa per cha que reuschescha“, decler eau.

Eau d’he p.ex. let üna vouta aint illa Engadiner Post cha chantaduras e chantaduors nouvs sajan bainvis tal Cor da chambra engiadinais. Daspö chaunt eau in quel cor e d’he imrais a cugnuoscher bgera glieud. Pü tard es gnieu tiers il cor da baselgia ad hoc e zieva auncha il cor grischun dals seniors „Canziano“. Lo chantainsa chanzuns in tuot las quatter linguas naziunelas ed uschè imprend eau a cugnuoscher eir il s-chazi da chanzuns rumauntschas, que chi amegldrescha mias cugnuschentschas da la lingua. Nossa organista da pü bod spordschaiva da sted adüna ün cuors „fer gitas e fer musica“. Cur ch’ella m’ho dumando da surpiglier l’organisaziun da las gitas d’he eau fat ün cuors tar la Pro Senectute scu mnedra da gitas per seniors. Poch zieva d’he eau pudieu surpiglier la gruppa da gitas „Pachific“. Uschè d’he eau darcho imprais a cugnuoscher bgera glieud. Nus vains adüna flot tar nossas gitas. Causa ch’eau d’he stuvieu fer ün cuors da „prüm agüd“ per pudair mner la gruppa „Pachific“ sun eau gnida in contact culla Societed da samaritauns. Eau d’he arcugnuschieu fich svelt ch’eu füss – grazcha als exercizis mensils – adüna bain orienteda in reguard a la chüra da persunas feridas. Quelo am paraiva ün fat important per üna mnedra da gitas.

Uschè sun eau dvanteda commembra da la Societed da samaritauns que chi’d es fich interessant causa cha’s radunan tar quista societed persunas da differentas generaziuns. A do eir adüna darcho uffizis cha’s po surpiglier, p.ex. ster sül post da samaritauns tar differents evenimaints sportivs. Na, lungurus nu d’heja mè, eau sun bain integreda in Engiadina.

Ma per mieus amihs giò la Bassa nu taundscha que a tuottavia. A do eir auncha l’inviern ch’els tegnan per ün disturbi. „Minus 28°C as ho imsüro sü tar vus! Cha tü est ida a ster in üna cuntredgia uschè fraida“, tuna que al telefon. „Quelo as ho imsüro tar la plazza aviatica, in vschinauncha es que pü chod“, respuond eau. „Dal rest, cur cha splendura il sulagl nu’s bada il fraid, il sulagl s-choda las arains cur cha’s fo passlung u cur cha’s vo a spass“. Ma dal tuot nu crajane mias declaraziuns. Suvenz es la prüma dumanda:“Vais già naiv?“ Quella dumanda vain fatta già in settember. Ma daspö ch’eau reagesch culla dumanda:“Vais già tschiera?“ nu pera la dumanda da la naiv pü dad interesser taunt. Perche minchün so: pü gugent naiv e sulagl cu üna tschiera chi nu tschessa.

 

Gertrud Ernst

06/2012

Bgeras robas sun dumandas da gust       

 

Bger es üna dumanda da gust, per exaimpel scha Vus legiais pü gugent Marcel Proust u Milena Moser, scha Vus amais istrogias d’aventüras u sfögliais gugent in biografias. Premissa per pudair as dedicher a Vossa lectüra prediletta es, cha Vus sapchas ler. Eir scha Vus dumadais ad üna amia chenün cha saja sieu cudesch predilet schi as basais Vus sainz’oter sülla premissa cha l’amia sapcha ler ed incler, ch’ella hegia let già differentas robas, ch’ella hegia üna tscherta survista, ch’ella sapcha tscherner zieva avair congualo e ch’ella possa forsa perfin der ün bun tip.

Tuott’otra es la situaziun illa architectura. Eir cò s’esa persvas cha quista chesa sgiaglieda cun tet a culmaina, ün sgrafit interpreto cun bger temperamaint, laina veglia cumbineda in möd be fantasia cun ün balcun tort, cha tuot quelo saja simplamaing üna dumanda dal bun gust. Ma a’s schmauncha da ler ed incler il prüm e da güdicher pür zievatiers. Perche cha’s po decifrer eir chesas. Dal temp cur cha giaivans auncha a scoulina ans algurdainsa cha tuocha tar üna dretta chesa ün tet inclino, ün chamin, almain trais fnestras ed üna porta.

Che ans disch dunque üna chesa chi nun ho propi üna dretta porta d’chesa ma per la peja ün immens portel da garascha? La resposta pudess esser: ils abitants aman autos, els vaun d’inrer a pè, giasts nu sun bainvgnieus, cò as viva gugent in möd mobil ed anonim.

U che ans quinta üna immensa fnestra? Forsa cha la bella vista es daspö 150 ans il motor dal svilup turistic, cha l’umaun modern drouva daspö ils ans 1920 glüsch ed ajer per esser furtüno u simplamaing: eau poss am praster grandezza causa ch’eau nun he ünguotta da zupper e causa ch’eau d’he a dispusiziun plazza avuonda per metter la s-chantschia in ün oter lö. Scu tal ler cudeschs es que eir cò, a voul be ün po exercizi.

Vus essas dunque in viedi, spettais sül bus ma nu vais üngün cudesch per ler? Perche na ler la chesa in fatscha? Vus vzaros, ler fo gnir dependent, toxicoman. Ma admunir as vulessi; il privel da s’inchambüerler surour fabricats es grand. A do nempe fabricats chi haun schmancho cha la frasa la pü banela drouva eir ün verb conjugo e na be pleds sainza grand sen, pleds be per implir. Vus saros divertieus scu cur cha legiais las instrucziuns tradüttas in möd bizar tals automats da raps - scha’d essas üna vouta a l’ester - e lura savais: que nun es üna dumanda dal gust ma üna da la grammatica.

 

Cordula Seger

05/2012

Rumauntsch grischun u idioms?           

 

Sch'eau scu na-Rumauntsch suos-ch dir qualchosa davart il rg e'ls idioms, schi fatsch eau que our dal puonch da vista dal meidi d'uraglias e scu expret per disturbis da lingua e da pronunzcha. (Iffaunts chi pateschan da la legastenia e dislalia.)

Eau od adüna darcho cha iffaunts hegian problems linguistics e problems in scoula in prüma lingia pervi da la bilinguited.

Eau nu sun da quist avis e d'he adüna darcho dit, cha la scoula e la lingua sajan sà qualchosa difficil e cha la bilinguited giova in quist connex üna rolla be pitschna. La bilinguited nu vess da gnir druveda scu chavagl dals clocs sch'ün iffaunt ho difficulteds in scoula. Ün terz dals iffaunts chi vegnan tar me pervi da la legastenia/dislalia sun iffaunts chi – pervi d'ün disturbi d'udida düraunt ils prüms ans da lur vita – haun imprains main bain a tadler, a percepir la lingua. Oters iffaunts chi vegnan tar me in consultaziun haun ün center da lingua chi funcziuna main bain pervi dad oters motivs. (Teoria da sfurzer ils tschanchins).

Il pü difficil es la lingua scu tela causa cha que es il pü difficil da classificher, da der ün nom (ün code) ad ün oget. Per imprender a s'exprimer bain cun quel instrumaint abstract – nempe la sequenza da custabs – druvainsa duos fin trais decennis. Illa vegldüna perdainsa precis quista capabilited il prüm da tuot.

Ad es specielmaing difficil da savair differenzcher traunter ün „grip“, ün „Stein“, ün „cailloud“ chi nu significhan tuots precis il listess. Cha que as tratta da differentas „linguas“ nun es relevant. Da savair cha ün pled es in rg e l'oter in puter nun es important. Per me es que eir main important scha'ls pleds cuntegnan fals ortografics, bger pü important es que percunter cha's sapcha differenzcher traunter las nüanzas da la significaziun dals pleds.

Il problem da la bilinguited in üna scoula as fuorma pür scha vain insistieu cha vegna scritta üna ortografia correcta u scha vain scumando als iffaunts da fer escapadas linguisticas individuelas. Problems do que pür cur cha'ls magisters (resp. ils plauns d'instrucziun) insistan sün piculezzas. Ch'ün text scrit in üna ortografia perfetta es pü agreabel per ler es güst, il problem es la surabundaunza da texts. Avaunt ün pêr tschientiners, cur cha texts eiran auncha rers nu's vaiva neir na da resguarder telmaing simils detagls. Pleds tipics per ün dialect as pudaiva quella vouta piglier sainz'oter aint in ün text. Quelo vains nus darcho dad introdür. Scha'ls magisters as dostan hoz cunter il rg es que be l'expressiun da lur intoleranza e lur pedanteria. Els vessan da „vender“ il rg scu necessited favuraivla per standardiser taunt inavaunt la lingua e promouver la lignua scu tela cun rg ed idioms a medem temp e cumünaivelmaing. Precis quelo vain adüna darcho dit a mincha Rumauntsch: cha la bilinguited saja ün avantag, cha'l rumauntsch saja la clev da la plurilinguited. La liberted, la richezza da las culuors, las nüanzas da l'expressiun linguistica stöglian avair priorited e na la dumanda sch'üna expressiun saja (u perfin „füss“!) fosa in rg e correcta in ün idiom.

Il problem es cha nus vulains fer our dals umauns sudos d'üna maschinaria da prastaziun (Aldous Huxley: brave New World) e na umauns individuels e libers chi paun attribuir qualchosa a la rait ideela, al pool da nossa societed da communicaziun e que scu umauns independents chi sun abels da penser in möd abstract. („Partecipants al forum“). Ils üns ün po dapü - grazcha a lur ressursas neurologicas - ils oters ün po damain.

 

Dr. med. Hansjörg Hosch

meidi d'uraglias


          Rumauntsch grischun u
idioms?

 

04/2012

Da prümas fin quartas abitaziuns               

 

Gian e Ladina C. eiran tuots duos unics iffaunts da lur famiglia ed haun tuots duos erto lur chesa paterna, Ladina eir auncha la seguonda abitaziun da sieus genituors. Uschè sun els - chi staun in ün‘abitaziun - gnieus ad üna seguonda, üna terza ed üna quarta abitaziun. A nu’s po tuottüna na numner tuot quellas abitaziuns seguondas abitaziun, u? Precis quelo as fo que però ed eir l’iniziativa cha vains güsta accepto regla be las seguondas abitaziuns ma üngünas terzas e quartas abitaziuns. Scha Ladina e Gian vendan üna da lur abitaziuns – chenüna es que lura, la seguonda u la quarta? E sch’els cumpran ün’abitaziun in ün lö pü chod, füss que lura lur tschinchevla abitaziun? Similas abitaziuns nu vegnan ne numnedas ne quintedas. A nu’s so niauncha precis, quauntas seguondas abitaziuns cha que do. E tenor l’iniziativa as pudess crajer cha nu saja neir na scumando da fabricher terzas e tschinchevlas abitaziuns. Fin finela vaivan ils Bergiagliots già adüna ün’abitaziun in vschinauncha, üna fin duos aclas, üna chamanna d’alp e scu tschinchevla abitaziun ün grotto, tuot abitaziuns inua ch’els staivan ün tempet düraunt l’an.

Be seguondas abitaziuns nu’s suos-cha pü fabricher in vschinaunchas chi haun già dapü da 20 % da telas. Ma es que alura adüna cler chenünas chi sun las seguondas, chenünas las terzas u quartas abitaziuns? Flurina, la figlia da Gian e Ladina viva in üna cumünaunza d‘abiter in cited. Quelo es sia prüma abitaziun. Lo viva 4 dis l’eivna eir Françoise — in sia seguonda abitaziun, perche cha la prüma abitaziun da Françoise es a Losanna inua cha viva sieu hom. La terza persuna chi sto ill’abitaziun cumünaivla es üna meidia chi lavura cò, chi ho però sieu domicil utro – per motivs fiscals. Impü posseda la meidia üna seguonda abitaziun a Flem. La meidia viva dunque in sia terza abitaziun. Tiers vain ch’üna staunza da la cumünaunza d‘abiter es libra e vain perque deda a fit a turists. Ün’unica abitaziun funcziuna dunque scu prüma, seguonda e terza abitaziun e tiers eir auncha scu abitaziun da vacanzas. La vita reela es „halt“ pü cumplicheda cu cha suos-cha esser ün text d’iniziativa.

A nu’s po propi na avair invilgia da quels chi haun da pisserer per la realisaziun dal text da l’iniziativa. Be üna chosa pera sgüra: la prüma abitaziun per nus tuots eira il vainter da la mamma. U cha que füss lura sto ün vaider da reagenza…

 

AnnA