il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

11/2012

Local - global                    

 

Ils davos onns eis ei puspei daventau moda da discuvierer las valetas localas: igl idiom dil liug, l'impurtonza dall'atgna vallada, l'autonomia commuala (cun ina conjunctura permanenta en nies cantun). Tgi che registrescha quella «renaschientscha» dil spért local savess selegrar da quei. Bein mo sin l'emprem'egliada. Sch'ins mira pli exact tgei arguments ch'ein decidents ed en tgei direcziun che quella «schientscha» sesviluppescha, vegnan ins empau pli precauts, e magari era empau pensivs.

En verdad ein quasi tut quels "moviments" drizzai encunter enzatgei. Sinceramein: ei la hostilitad enviers in standard pratic unificau buca era nutrius dall'aversiun tradiziunala viers l'idea da stuer renconuscher ed acceptar normas dad autras gruppas ch'ins ignorescha pli bugen? Vul ins propi saver enzatgei dallas autras regiuns (nua ch'ins discuora bein il medem lungatg, mo per las qualas ins ha buca danvonz interess specials)? Ed ei l'autonomia communala buca in instrument excellent per gruppas potentas dil liug da realisar lur agens interess, era sche quels cunterdin allas normas surordinadas?

Quei mecanissem funziuna naturalmein era sin nivels pli aults. Igl ei enconuschent ch'ei dat loghens en Svizra che carmalan neutier firmas internaziunalas cun segirar ad ellas in clima da taglia privilegiau ed ina pratica d'informaziun discreta. Cun success: Ils pli gronds concerns mundials da commeci cun materias primas ein secollocai a Zug ed a Genevra. L'autonomia locala lubescha da supprimer in diember da damondas delicatas, sco la transparenza dallas finanzas e las cundiziuns da lavur dils carstgauns ch'ein occuppai ell'explotaziun dallas materias primas zanua en las differentas tiaras dil mund. Igl ei enconuschent che quellas ein savens catastrofalas. Mo en Svizra vegnan gie mo las lavurs "schubras" d'organisaziun ed administraziun exequidas. La lavur tschuffa, malsauna e malpagada succeda lunsch naven, el sid dall'Africa ni ellas Andas.

Sch'enzatgi emprova da tematisar talas damondas – da dimensiun globala naturalmein! - e da far attents ch' ei fussi pusseivel ed impurtont per in stadi sviluppau sco la Svizra da procurar che standards minimals vegnien observai e ch'ins hagi era dad observar sez tals, lu dat ei in argument infallibel encunter talas insinuaziuns: l'autonomia locala!

 

Cristian Collenberg

 

 

 

 

 

 

10/2012

L’iniziativa „viver in Engiadin’Ota“               

 

(votaziun als 25 november 2012) Cur cha l’iniziativa da Franz Weber es gnida appruveda dal pövel svizzer in marz da quist an vains tuots cret cha que saja a fin cun druver nossa cuntredgia scu deposit per raps in fuorma da seguondas abitaziuns. Taunt ils adversaris da l’iniziativa scu eir ils aderents d’eiran persvas cha quist möd da metter in salv raps nu funcziunaro pü. Ma l’influenza e’l sbragizi da la glieud chi guadagnaiva lur raps cun eriger, intermedier u vender seguondas abitaziuns d’eira telmaing ferm, cha’l cussagl federel s’ho decis da mitiger il text da l’iniziativa Weber. Ad haun sbügno l’ideja da Weber in trais dumandas:

  1. Our da chesamaints abitabels in dret vegl as po fer seguondas abitaziuns. L’unica restricziun es quella cha ün proprietari nu po vender ün chesamaint ed ir a ster svessa in üna prüm’abitaziun illa regiun.

1/1

Che sun quists chesamaints in dret vegl? Que es pü u main mincha chesa abitabla fabricheda aunz cha’d es gnieu fat la differenza traunter prümas e seguondas abitaziuns. In Engiadin’Ota as tratta que da bod tuot las chesas, in mincha cas da pü cu 80% da las chesas existentas.

 2. Our dad hotels chi paun musser ch’els nu rendan pü as po 

     fabricher  seguondas abitaziuns, cun pochas restricziuns.

 3. Abitaziuns da vacanzas gestiunedas professiunelmaing as po fabricher

    sainza restricziun – a nu vain niauncha guardo scha las abitaziuns

   gestiunedas existentas sun occupedas bain u brichafat occupedas al

   mumaint cha las nouvas vegnan fabrichedas.

 

Dal 2011 vaivan intuorn 500 votantas e votants da l’EO suottascrit l’iniziativa “Viver in Engiadin’Ota” chi prevzaiva cha in mincha fabricat vegl u nouv dess valair la quota dad almain 50% prümas abitaziuns. Tar chesamaints vegls renovos dess valair quista quota pür in quel mumaint cha vain investieu i’l chesamaint dapü cu 25 % da la valur totêla infra 10 ans – da quel import sun exclusas tuot las investiziuns per spargner energia. Impü d’eira formulo cha eredis d’ün’abitaziun pudessan druver svessa quella scu seguonda abitaziun.

 

Scha’ns figürains quaunt potenziel per seguondas abitaziuns cha las trais excepziuns manzunedas spordschan as po dir cha’l commerzi cun seguondas abitaziuns po cuntinuer güsta scu aunz l’appruvaziun da l’iniziativa Weber be culla differenza cha in avegnir haun da tgnair no chesas già existentas per quel intent. Tuot dependa da la dumanda per seguondas abitaziuns: Scha la dumanda crescha darcho scu i’ls prüms ans da quist millaisem, schi augmantaregian ils predschs per seguondas abitaziuns e que telmaing cha ün stabilimaint zieva l’oter gnaro sül marcho - cul resultat cha las vschinaunchas as svödan cumplettamaing e cha forsa üna part da quella glieud po ir a ster in nouvas chesas fabrichedas sün terrain da fabrica auncha liber – lo inua cha nu’s po pü fabricher seguondas abitaziuns daspö l’appruvaziun da l’iniziativa da Weber. L’ideja da lascher transmüder be 50% dal lö abitabel in seguondas abitaziuns porta exactamaing la soluziun per eviter quel scenari desastrus. Il commerzi cun seguondas abitaziuns nu vain scumando ma chanaliso in möd cha in tuot las parts da las vschinaunchas gnaron ad abiter indigens e que almain la mited. Bgers proprietaris da chesas in dret vegl haun l’impreschiun cha quista soluziun diminuescha fermamaing la valur da lur chesa. Els survezzan ils avantags:

 

  1. Almain la mited da lur chesa resta abiteda tuot an.

  2. Pü exclusiva cha’d es üna seguonda abitaziun e pü ch’ella augmainta da predsch. Grazcha a l’iniziativa gnaro sül marcho be la mited da seguondas abitaziuns. Scha la mited vela zieva dapü as ho bainbod supero la perdita cha’s crajaiva d’avair fat!

  3. Scha indigens paun rester in vschinauncha po gnir spargno terrain da fabrica, que chi güda a mantgnair la bellezza ed attractivited da la vschinauncha.

 

Ün’unic dischavantag serius da l’iniziativa d’viver in Engiadin’Ota vez eir eau: Las vschinaunchas haun da controller mincha renovaziun dals chesamaints existents, que chi pretenda dapü lavur dals uffizis da fabrica. A nun es però üngün conguel traunter quel dischavantag e la catastrofa chi ans spetta, scha la dumanda per seguondas abitaziuns s’augmainta e’ls stabels existents as transmüdan bod tuots in seguondas abitaziuns.

 

göri

05/2012

Que es commovent                    

 

da ler cu cha’ls Liberels as faun pissers per la garanzia dal possess! L’oter di cur cha d’he let lur plaunts in giazetta am sun pardieusach gnidas las larmas. A faun quint cha lur ogets, que sun las chesas in nossas vschinaunchas, perdan fin ün terz da la valur pervi da l’iniziativa da seguondas abitaziuns – l’unic chi pudess güder cunter quista perdita füss, haune fat a savair in lur artichel, scha la confederaziun pisseress cha abitaziuns in dret vegl possan inavaunt gnir vendidas scu seguondas abitaziuns.

Ed illa listessa giazetta, scha nu’m fal, d’he let dal büro d’immobiglias “Trid e Partners” cha’l terrain da fabrica in Engiadina s’hegia augmanto i’ls ultims 10 ans pel dobel. Quecò voul dimena dir pels povers Liberels ch’els perdan il dobel, voul dir na ün terz ma güsta duos terzs, tuot be pervi da quista stüpida iniziativa!

Ed insè es que auncha bger pü mel pels povers Liberels: Dal 1950 müdaivan las püssas chesas in Engiadina, cun curtin e bröl e tuot, lur patrun per predschs traunter 8 000.- e 20’000.- francs. Ed hoz stust quinter dapü cu tschient voutas dapü, dimena perdan ils Liberels minimum 100 terzs da lur possess be pervi da quista impussibla, schmaladida iniziativa da Weber!

Güdè’m a crider, mias cheras lecturas e lectuors dal Chardun.

Scu cuffüert mangi güsta üna Toblerone chi l’an 1950 custaiva 90 raps ed hoz la clappi – in acziun ma in listessa qualited scu quella vouta - per 1.45.

 

göri

 

 

 

 

 

 

03/2012

Udieu in dumengia saira, als 11 marz 2012, in üna vschinauncha in Grischun             

 

“Ah, sest, quecò d’eira da prevzair già avaunt lönch. Ma a me nu vais vulieu crajer, a sieus temps! D’eira bain naïv da crajer cha possans rester suverauns! Que d’eira bain adüna già cler, cha gessans a glivrer mel cun entrer in quist club da tottels! Mabain, oramai è’la fatta. Plaundscher uossa, scu cha faun ils politikers, nu güda ünguotta. A vessas gieuda stüdger aunz ün pô dapü. Scha vessas be tadlo sün me! Eau vaiva auncha dit, dal 1803, da nun entrer in quista Svizra stüpida, ma vus in vossa euforia nu vais niauncha pruvo da m’incler e stüdger las consequenzas … ed uossa as lamantais cha nu possas niauncha pü decider svessa quauntas abitaziuns seguondas cha possas fabricher. Svess la cuolpa, possi cò be dir!”

 

göri

02/2012

Grazcha Fadri!

Nus dschain da SCHI!               

 

Ir a vuschar es per blers massa lungurus, eir las elecziuns nu sun attractivas per üna magiuranza. Probabel chi stan bain uschea sco chi'd es, o lura s'instrafotna simplamaing o - amo pes - i nu san a chi eleger o che vuschar. Quista jada esa plü simpel: Minchün chi viva in noss cumüns bada chi nun es plü sco plü bod. Ils indigens paran da dvantar ils zohs. Quels chi han vendü chasa o terrain han uossa ils pissers: Che far culs marenghins? Ed üna part va perquai davent, propi perche chi ha "cunvgnü" da vender eir amo la chasa paterna. Ma tuot tschels chi nu ston be, ma chi vöglian viver inavant in nossas valladas as vegnan avant sco'ls pluffers. Scha in cumüns gronds cun üna buna structura economica sco p.ex. a Sent sun eir fingià daplü co la mità da las chasas vödas e vegnan dovradas be plü sco seguondas abitaziuns schi alch es i mal. Scha ün schurnalist cun famiglia chi lavura pel plü in Engiadin'Ota sto chattar dmura a Chaposch schi cha posch amo dir? E scha'l magister sta in ün bloc dadour cumün sco ill'agglo plü sula giò la Bassa schi co spiegarà'l als uffants la rafinadezza da la chasa engiadinaisa?

Quels chi sun gnüts pro nus ed han cumprà chasas ed abitaziuns sun eir gnüts in tschercha d'ün pa patria. Ils cumüns da lur infanzia nu daja plü, pro nus hana provà da compensar lur bsögns e realisar lur algordanzas. Ed eir scha nus vain badà chi gnivan massa blers chi laivan ün agen tet sur il cheu e nu's cuntantaivan plü d'esser noss giasts, nus vain fat la giatta morta. Impustüt s'han ils büdschets cumünals basats sün quellas entradas e ningün laiva desister da talas.

Ma uossa ha Fadri Tessunz - chi vain ans far üna visita quists dis sü da Montreux - güdà a chapir chi's po eir dir: Basta! Blers in Svizra han inclet quist appel e vuscharan da schi il di dal maraton, o magara eir ün pêr dis plü bod per posta. Ma eir pro nus daja üna gronda part chi nu's lascha influenzar ne da impresaris activs ne da quels chi sun its illa politica. Eir scha la esfaupè ha sbüttà l'iniziativa zunull, uschè pluffers e beschs nu sun neir ils aderents da quel parti per na badair cha chi chi voul preservar la patria sto impedir cha tanter spelma murmura la betuniera impè da l'En. Scha nus nun eschan stat buns da tgnair svessa masüra corregiarà la magiuranza dal pajais quist svilup chi metta in privel la cumünanza. Sgür cha blers schis vegnan però eir da nus svessa, eir scha'l diavel tainta inavant sco ch'el ha tantà fingià a blers. Ma apunta - che as voula far culs pliffers? Tolstoi vaiva scrit cha minchün douvra a la fin da sa vita sà be ün meter sün duos - per gnir sepuli. E per cha quels nu cuostan lura 100'000 francs tenor ils predschs actuals a San Murezzan dschaina cun persvasiun: Grazcha Fadri - Nus dschain da SCHI!

 

Pradèr da Pradasütta

 

 

 

 

 

 

02/2012

Ir a vuscher e dir da schi!                

 

L’iniziativa „Per metter üna fin a la construcziun excessiva dad abitaziuns secundaras“ chi vo in votaziun als 11 marz es importanta eir per tuot l’Engiadina. In Engiadin’Ota sun ils excess visibels, in Engiadina Bassa as voul scu cha pera fer ils listess fals scu in EO.

Ils adversaris da l’iniziativa prouvan cun tuot ils argumaints pussibels da fer temma a la populaziun.

Ils adversaris pretendan per exaimpel cha’ls abitants da seguondas abitaziuns mainan guadagn pels affers indigens. Quelo es tscheramaing il cas düraunt la fasa da fabrica ma na pü tard cur cha las abitaziuns haun bod tuott’an lets vöds.

Ils adversaris dian cha la restricziun a 20% seguondas abitaziuns mness ad ün stop abrupt tar l’industria da fabrica. Que es üna visiun da horror chi nu tuorna, renovaziuns e fabrica dad abitaziuns chi vegnan dedas a fit ad esters pudessan aunch’adüna gnir fabrichedas. Impü fess que propi dabsögn da gnir davent da la „monocultura turissem“. Quista monocultura ho la conseguenza cha bgers giuvens indigens cun üna fich buna scolaziun professiunela nu chattan üna plazza da lavur adequata in Engiadina eir sch’els turnessan gugent in patria.

Que chi fo dabsögn es üna alternativa a quella tenuta „auncha dapü dal listess“, v.d auncha dapü seguondas abitaziuns. Nus stuvains gnir ad üna diversificaziun economica. Già pü bod ho que vulieu creativited ed iniziativa per fer frunt als müdamaints economics, a nu basta da ster culs mauns insembel e fer temma cun argumaints da horror.

Perque arcumanda il CHARDUN da dir da schi a l’iniziativa „Per metter üna fin a la construcziun excessiva dad abitaziuns secundaras“

 

Baldina Cantieni Kobi