il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

10/2012

Üna val perifera promouva il turissem da massa              

 

dad Angelo Andina

 

Il Livign es üna vallada cun zona libra da dazi ed ün turissem schmasürà. Quai adonta dal fat, cha’ls access pel trafic sun fich disfavuraivels. Davart da l’Italia nu daja ingünas colliaziuns sgüras dürant l’inviern. Ün trafic public per rivar in quista val as concentrescha sün ün pêr cuors da l’autobus. La part dal trafic public in congual cul trafic privat es minimala.

 

Ils giasts dal di (cliantella da la zona libra) e’ls turists d’inviern provocheschan ün trafic enorm tras l’Engiadina Bassa e la Val Müstair. Las sondas dürant l’inviern passan tschients dad autos tras il Parc e tras il tunnel dal Munt La Schera. Ils blers derivan da la Pologna e da la Tschechia. Els „giodan“ ün’eivna vacanzas da skis i’l Livign – notabene per predschs fich favuraivels, inclus l’alcohol bunmarchà. E perquai viagian els millis da kilometers, tschertamaing per part cun limusinas plü grondas. Il Livign profita, e nossas vals patischan. Güsta l’Engiadina Bassa e la Val Müstair, chi s’han ordinats ün turissem persistent a favur da la natüra. Na da discuorrer dal Parc Naziunal. Dürant tscherts temps as fuorman colonnas dad autos davant il tunnel, sün territori dal Parc. Per na stuvair dschelar daja eir adüna da quels chi laschan ir ils motors.

 

Che fa il Parc Naziunal cunter quista invaziun?

 

Inexplichabla es la tenuta da las autoritats respunsablas dal Parc Naziunal. Perche tolereschan quellas quista invasiun da producents da CO2 , ingio sun las intervenziuns politicas? Impustüt eir pervi dal fat, cha la pagina d’internet dal Parc comunichescha il seguaint suot il titel: Böt da viagiar: plü pac CO2 i’l Parc Naziunal.

 

Il rapport actual da l’ONU davart il clima muossa cleramaing: “Il müdamaint da clima sta in stretta colliaziun cun l’arsentada da carburants”. In quel connex esa ouravant tuot critic, cha 70 % da las visitaduras e dals visitaduirs dal Parc rivan cun l’auto privat – adonta da spüertas attractivas dal trafic public: “Il Parc s’ha per quai miss il böt, da cumbatter quist svilup in collavuraziun cun partenaris….”.

 

1/1

Che fan las autoritats politicas?

 

La presidenta da la Regenza dal Grischun, duonna Barbara Janom Steiner s‘ha intervgnüda ed ha protestà pro’ls Livignascs. Ella ha dafatta schmanatschà da serrar il tunnel. Il capo dal Livign ha davopro impromiss, da “schoglier” il problem e da scumpartir il trafic da sonda sün tuot l’eivna, quasi da scumpartir emissiun da CO2 sün tuot l’eivna: Pelvaira üna masüra absurda. Fin uossa nun es capità bler oter co decleraziuns vödas. Absolutamaing ingün plaschair vi da las intervenziuns da duonna Barbara han ils Puschlavins. Il trafic as spostess i’l Puschlav, e quel es pertoc fingià avouonda dürant la stà. Millis dad autos da l’Italia passan tras la val vers il Bernina e davo sur la Forcola di Livigno per cumprar aint illa zona libra da dazi.

 

Il problem fundamental es, ch’ingüna ledscha nu po impedir o limitar l’ütilisaziun da las vias, quai cun pacas excepziuns, p.ex. la limitaziun da viadis da camiuns dürant la not. I para, cha’l possess d’ün auto e’l douvrar las vias es ün dret fundamental da l’uman.

 

Ingio chi dess però üna pussibiltà per schoglier quist problem es la sgürezza dal tunnel dal Munt La Schera. Quista gallaria nu correspuonda als standarts da sgürezza chi vegnan pretais pro tunnels da la Svizra, p.ex. tenor las normas da l’SIA. Impustüt il fat, cha’l fabricat ha be ün vial ingrondischa in privel. L’effet da tschütsch po manar ad üna catastrofa. Sch’ün auto vess da tschüffer fö, as derasess quel be subit sün la colonna d’autos, quai chi pudess manar ad üna catastrofa. Be la stà passada es success ün accidaint d’auto i’l tunnel, “per furtüna” la not cur chi nu regnaiva ingün trafic. Las normas da l’SIA sun severas, quai in divers sectuors: Masüras da fö, iglüminaziun, corridors per mütschir, nischas da sgürezza, corrosiun e.u.i.

I’l tunnel dal Munt la Schera manca impustüt üna gallaria per fügir. Ün expert da sgürezza independent ha confermà invers il Chardun, ch’el nu’s voul exprimer in merit causa ch’el nu cugnuoscha il tunnel. Ma el nu’s voul imaginar che chi pudess tuot succeder in ün tal tunnel.

 

Il tunnel es in possess da las OEE

 

Retscherchas dal Chardun pro’ls uffizis respunsabels da la Confederaziun e dal chantun Grischun han manà al seguaint resultat: Il tunnel dal Munt La Schera es in possess da las Ouvras Electricas d’Engiadina e tras quai ün tunnel privat. Ne la Confederaziun ne il Chantun nu’s saintan obliats dad intervgnir causa chi manca la basa legala. La respunsabiltà suottastà dimena plainamaing a las OEE. Id es be da sperar, cha’ls respunsabels da quista società as sajan consciaints da lur agir, da laschar circular massas dad autos tras lur tunnel. Natüalmaing cha quai es ün bun affar per las Ouvras, la taxa per passer tras il tunnel importa 15 francs per auto, quai chi maina ad entradas da ca. 5,9 milliuns francs l’on. Ma che capita schi vess da succeder ün accidaint plü grond?

 

Il directur da las OEE comunichescha sün dumonda il seguaint: Las OEE han investi l’on 2010 ca. 6 milliuns francs illa sgürezza dal tunnel. L’on 2011 sun gnüts decis ulteriuors fr. 600’000.-- per augmentar la sgürezza. Üna firma specialisada, chi controlla ils tunnels in Grischun classifichescha il tunnel dal Munt la Schera “cun ün grà chi accumplischa la norma pac sur la media”.

Quai es però üna masüra relativa. La definiziun dal grà da la sgürezza da tunnels dad autos in Grischun nun es dal tuot stabilida.

 

Che basa legala cha la presidenta da la Regenza grischuna prevezza dad applichar per serrar il tunnel nun es cuntschaint. Invers il Chardun ha ella dit, ch’üna serrada sco cha quella saja gnüda comunichada illa pressa nu saja pussibla. Ella s’es però consciainta dal problem e’s fa eir pissers in merit.

Otras instanzas dal Chantun (uffizi da fabrica suot terra e pulizia chantunala) nun han vuglü dar ingünas infuormaziuns in merit. I’d es dificil da schogler quist problem. Il plü simpel füssa, scha las Ouvras Electricas d’Engiadina serressan il tunnel pel trafic. Quai provochess natüralmaing i’l Livign üna revoluziun e’ls Puschlavins patissan amo plü ferm suot il trafic sco fin uossa.

La politica sto però in mincha cas prevzair masüras. Saja quai sün chomp chantunal o federal. La situaziun da “l’invasiun da l’ost” es insupportabla. E dal rest sun ils cumüns e’l chantun Grischun acziunaris da las OEE. I’d es ün misteri, perche cha’ls politikers in Engiadina Bassa ed in Val Müstair nu’s dostan cunter quist trafic. Spettain dimena sül trafic dürant il prossem inviern e’ns dain da buonder…

08/2012

Reportascha exculsiva dad M13              

 

Annotaziuns missas in pagina dad Angelo Andina

 

L'ultim temp suna darcheu trafichà ün pa in Svizra, voul dir i'l Grischun dal süd. A mai plascha simplamaing quista cuntrada. Natüralmaing ch'eu nu sun fich bainvis, e quai ch'eu n'ha passantà quista jada pro'ls Puschlavins surpassa tuot quai ch'eu n'ha stuvü am laschar plaschair fin uossa. Agressiuns enormas cunter mia bes-cha, da quels chi'm laivan schluppettar e glieud chi derasaiva ün panica exagerada cumplettamaing. Invezza n'haja manjà be bain cun visitar il Puschlav. I'l Tirol n'haja güdà a la pulizia a sclerir ün delict da mordraretsch. Quia vessa pudü scurrantar p.ex. ils defraudants da bulais. Ils paurs da bescha fan sco las bes-chas. Quai n'haja stuvü constatar eir in Engiadina. Ma eu less vaira, co cha l'uman reagischa sch'el sta davant ün bun bacun, impustüt scha quel nu vain survaglià!

1/1

Per quietar ils paurs vessa üna proposta: La Confederaziun pudess müdar il möd da pajamaints directs per la bescha. Subvenziunar la bescha chi vain s-charpada invezza da la bescha viva, almain pro quels paurs chi'm fan greiv la vita. Eu sun persvas cha la situaziun as megldress bain svelt. Invezza nu suna gnanca uschè "scharf" sün charn. Eu preferisch las buntats da plantas e früts e natüralmaing lavadüras, ma quellas sun dvantadas raras daspö chi han installà ils containers serrats aposta pervi da mai. Ah, i nun es plü quai chi d'eira. Perquai am n'haja uossa darcheu retrat vers il Tirol dal Süd. In Val Müstair n'haja fat üna pitschna fermativa. Eu stoss dir: Ils Jauers muossan daplü respet invers mia bes-cha. Pudess esser, ch'els s'han fingià adüsats ün pa vi da mai. Sco dit, eu bandun uossa darcheu la Svizra, eir per na gnir survaglià massa ferm cun meis s-chierp d'antenna da navigaziun. Ingio es quia la protecziun da la persunalità? Eschna in ün pajais da survaglianza, o che? Eu less meis pos. Impustüt neir na stuvair leger ils titels principals sün la prüma pagina da la Südostschweiz: Adüna cunter mai, schurnalistica na fich sensibla. Il Blick almain ha minchatant amo ün bun pled per mai. Eu m'algord vi dal titel: "Uossa es l'uors M13 tuot sulet", quai davo ch'eu n'ha pers meis frar M12 e'l cusdrin M14, tuots duos sün via, accidaints cun autos. Üna part da l'uman es cuntainta cun dudir da quistas nouvas, ma per furtüna daja eir ün'otra part. Nempe quels chi sun trists – e grits. Quellas e quels chi vezzan la natüra plü cumplessiva. Ün lectur dal Blick ha scrit per exaimpel: "Id es tantüna normal, cha l'uors mangia minchatant eir charn, tant quai chi pertocca la bescha. El sto tantüna mangiar alch, e scha l'uman nun inclegia quai, alura nu's poja plü güdar a l'umanità. Na sajettar a M13 (voul dir a mai), uschinà vegnan amo bler daplü uors pro no." Quai am fa spranza. Eu tuornarà darcheu in Grischun. Sco dit, quella cuntrada am plascha – ed eu am saint tuot bain sco cunfinari.

04/2012

L’inziativa per üna „paja fundamentala sainza cundiziuns“ es lantschada

Üna paja fundamentala per mincha abitantA da la Svizra                  

dad Angelo Andina

 

Als 11 avrigl 2012 es gnüda publichada i’l fögl ufficial federal l’iniziativa „per üna paja fundamentala sainza cundiziuns“. In sonda, 21 avrigl 2012 vain lantschada l’iniziativa ed a partir da quella data vegnan ramassadas las suottascripziuns.

L’iniziativa pretenda, cha la constituziun federala vegna müdada seguaintamaing:

Art. 110a (nouv) paja fundamentala sainza cundiziuns

  1. La Confederaziun pretenda l’introducziun d’üna paja fundamentala sainza cundiziuns

  2. La paja fundamentala dess pussibiltar a l’intera populaziun ün’existenza da dignità umana e la partecipaziun a la vita publica

  3. La ledscha regla impustüt la finanziaziun e l’import da la paja fundamentala.

 

La pagina d’internet www.grundeinkommen.ch dà spiegaziuns detagliadas sur dals böts da l’iniziativa e co cha quella dess gnir realisada. Eir es cumparü avant cuort pro la chasa editura Limmatverlag il cudaschet „Die Befreiung der Schweiz“ da Christian Müller e Daniel Straub. Eu poss arcumandar a minchün(a) da leger quista survista sur da tuot las dumondas reguard il tema. Il cudaschet cuntegna eir intervistas cun persunalitats.

In quist lö nu less entrar in detagls da l’iniziativa d’impersai declarar meis punct da vista e mias ponderaziuns in merit. Per mai es l’idea geniala, quai impustüt perche ch’ella schogliess divers problems economics e socials pels quals la politica nun ha pel mumaint ingünas respostas ed ingüns recepts. E perquai sun eu stuttischem, cha gnanc’ün parti politic nu sustegna ufficialmaing quist’iniziativa. Neir il sindicats e las baselgias nu paran d’avair bleras simpatias per quist intent. E quai cumbain cha l’idea da la paja fundamentala deriva uriundamaing da l’associaziun da las baselgias in Germania. Uschè nun esa da’s dar da buonder, cha bler(a)s schurnalist(a)s e blers politikers nu dan ingünas schanzas a l’iniziativa. Il schefredactur da la Südostschweiz m’ha dit avant cuort, ch’el fetscha quint cun ün sustegn maximalmaing da 20 % da las votantas e dals votants. Quai es natüralmaing eir üna tactica. Da progets talmaing fundamentals han tuots temma. E perquai esa adüna il plü simpel, da negar e sguinchir il tema. Quai d’eira per exaimpel a seis temp eir il cas pro l’iniziativa per abolir l’armada. Ultra da quai es il pensar modern main social ed id regna ün tschert egoissem. Ma quista tenuta serra ils ögls in vista als gronds problems economics e socials futurs.

In seguit ün pêr exaimpels per consolidar mia tenuta in vista al fat, cha l’iniziativa vess alura üna jada glistess da gnir approvada:

  • La respunsabiltà persunala vegn augmantada. Minchüna e minchün po decider svessa, sch’el(la) voul lavurar cun paja o sch’el(la) voul organisar sia vita in ün oter möd

  • Ingün nun es plü dependent da sustegns socials

  • Motivaziun per lavur facultativa e charitativa

  • Motivaziun per surtour uffizis (politica, societats etc.)

  • Lavurar tenor sias aignas qualificaziuns e fuormaziuns individualas

  • Independenza da squitschs economics

 

« L’entrada fundamentala sco iniziativa da cultura

L’inziativa “paja fundamentala” s’inclegia sco iniziativa da cultura chi dess s-chaffir la basa per ün nouv contrat da la società. Ün entrada (paja) douvra mincha uman, independentamaing dal fat che ch’el praista e sch’el lavura o na. Ün’entrada fundamentala es üna fuorma politica moderna. La finanziaziun es pussibla, sch’ins voul… L’entrada fundamentala dà a minchün(a) üna basa sgürada per la creaziun da valur autarca durant la lavur e dasper la lavur.

La raziunalisaziun tocca pro’l progress economic. Cun roba eschna servits. Il numer da plazzas da lavur as redüerà. Da tschella vart crescha il bsögn per incumbenzas chi pon gnir identifichadas e fattas be pervi dad iniziativas privatas – prestaziuns innovativas, charitativas e culturalas, chi nu pon esser definidas be sur la lavur, però davart il sen.

L’entrada fundamentala sainza cundiziuns es ün pass da l’immaint e svilupa üna società plü averta ed a l’otezza dal temp. » (extrat da la pagina d’internet manzunada).

 

Eir scha’l tema nu provochescha amo grondas uondas e cha l’iniziativa para dad esser sainza schanzas:

Neir la Svizra nun es libra da povertà. Las discussiuns reguard raps nairs e fügitivs d’impostas chi depositeschan lur raps sün bancas svizzras pudessan avair consequenzas plü negativas – eir sül chomp da l’economia. Las dispittas in merit cun l’UE e’ls Stadis Units nun impromettan temps quiets. La situaziun finanziala da la sgüranza d’invalidità e da la sgüranza da dischoccupaziuns es desolata. Eir il provedimaint da sandà as rechatta in üna situaziun difficila.

I nu füss forsa glistess na mal, scha’l tema „entrada fundamentala“ gniss discus in möd plü avert e plü differenzchà. I dà plüs exaimpels da stadis in Europa, chi d’eiran amo avant pacs ons benestants ed hoz suna plü u main bancruots – egnanc’ün d’els d’eira preparà per quista situaziun. La Svizra vess uossa la pussibiltà…