il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

11/2012

Drets umans                  

 

Sco drets umans vegnan indichats drets subjectivs, chi toccan a tuot ils umans egualmaing. Ils drets umans sun colliats ferm cul umanissem e'l dret natüral, sviluppà dürant il temp da l'illuminissem. La decleraziun generala da l'ONU reguard ils drets umans regla ils drets in 30 artichels. Il dret fundamental es il respet da la dignità da l'uman. La revoluziun francesa as basa sül pleds "libertà, egualità e fraternità". Hoz as discha invezza da fraternità "solidarità" per esser neutral tanter ils sexs. Las reglas las plü importantas dals Indians as cumpuonan da duos frasas: Illa vita dals Indians giovan la natüra e las forzas da la natüra üna rolla importanta. Ils Indians voulan viver culla terra in amicizcha, perche cha tuottas creatüras davent dal plü pitschen fastü sun üna gronda famiglia e tuottas han la listessa valur.

1/1

Il 30 artichels da la decleraziun generala da l'ONU reglan il viver insembel actual. Ma i para, cha quistas reglas servan plütost als pajais dal nord sco al terz muond, tant plü cha divers pajais nu's tegnan landervia o ch'els interpreteschan las reglas per lur avantag, quai vala tanter oter eir per la Svizra. Art. 14 alinea 1 da la decleraziun disch p.ex.: "Minchün(a) ha il dret, da giodair in oters pajais asil pervi da persecuziun". La nouva ledscha d'asil da la Svizra prevezza tanter oter, cha refüsaders da servezzan da militar o desertuors nu survegnan plü ingün asil. Chi pretenda, cha quista glieud nun es perseguitada p.ex. in Eritrea, in Siria o in oters stadis cun guerras civilas? O l'art. 21 alinea 1: "Minch'uman ha il dret, da far part a la direcziun dad affars publics da seis pajais, immediatamaing o tras deputats, elets libramaing". In Grischun nu sun quists drets accumplits. Il sistem da majorz per la tschernas dal parlamaint grischun consolideschan la pussanza dad üna part (conservativa) da la politica. Dal rest sun eir ils circuls electorals bler massa pitschens. Quai ha il güdisch federal corret in Suotsilvania. Speraina ferm cha'l pövel müda quai pro la votaziun in marz 2013 sur da l'iniziativa per ün sistem da proporz e per circuls electorals adequats in nos Chantun. I füss eir in quist cas meglder, scha'l pövel pisseress per la güstia e na ils güdischs!

 

Fundamental sun ils artichels 25 – 27. Art. 25 s'occupa dal dret ad ün standart da vita adequat, nomnadamaing a nudritüra, büschmainta, abitaziun, assistenza medicinala e sociala. Art. 26 regla il dret a fuormaziun e l'art. 27 il dret a cultura. L'art. 30 descriva la prescripziun da l'interpretaziun: "Ingüna ordinaziun da la decleraziun preschainta nu po gnir interpretada in quel sen, cha ün stadi, üna gruppa o üna persuna as resalva ün dret dad agir o dad executar ün'actività chi han in mira la destrucziun dals drets e da las libertats definidas in quista decleraziun."

1/1

Oppla! Quist'ultim artichel dvainta farsa. Ils drets umans vegnan maldovrats da la società e dals politikers. Tuot chi spettaiva da la globalisaziun ün megldramaint da quist fat, invezza han ils pussants da quist muond fat abüs dals böts da la globalisaziun. Il neoliberalissem p.ex. cuntrafà in plüs puncts als drets fundamentals umans. La forsch tanter rich e pover vain adüna plü gronda, stadis e lur abitants vivan sün ün nivel chi nu's pon prestar, chatschats da las bancas e da l'industria. Speculaziun cun aua e cun otras vivondas, speculaziun dal marchà d'abitar, speculaziun cun raps. L'umanità nun imprenda dal passà. Ils indians vegnan s-chatschats, e las vuschs criticas vegnan supprimidas. Il muond nun es üna "gronda famiglia", l'uman ha surtut il dictat absolut. E quai pudess esser ün bumerang ed üna plattafuorma per üna elita chi aspirescha a la pussanza totala. Ils drets umans as plachan vieplü sül schafott.

 

CASA

08/2012

La deliberaziun da l'uman da seis torturaders                

 

In ün pitschen cumünet i'l Vnuost ha lö da temp in temp ün forum da discussiuns filosoficas ed eticas. Las occurenzas cumainzan la bunura las 06.00 e sun cumbinadas cun ün püschain cumünaivel. Tschella jada d'eira il tema "la creschentscha" da l'economia e la situaziun actuala dal muond globalisà in general. Il punct da partenza da la discussiun d'eira üna teoria insè simpla, ma dificila dad interpretar. Dimena ün fenomen! La quintessenza d'eira quella, cha l'uman es dependent e dirigi da trais factuors. Da la pussanza politica, da l'economica (raps) e da las religiuns. Quists sistems han la pussanza e profitan da la dependenza da minchün. E la pussanza vain rapreschantada dad ün'elita chi s'organisescha a man d'üna structura da controlla sün divers nivels. I cumainza pro'l patrun da lavur, pro'l magister o pro'l chapitani. Il prossem s-chalin es il stadi, chi interpretescha las reglas. Ün stadi tillas interpretescha in möd plü autoritar, ün oter plü o main democratic. Ma la pussanza es adüna omnipotenta. E la creschentscha da l'economia es üna part da quist sistem.

Quai chi pudess deliberar l'uman da quista "paina" füss l'inversiun da quist sistem, chi dal rest es respunsabel per crisas economicas, guerras, fominas e povertà. Quai voul dir: Minch'uman sto surtour la respunsabiltà, tadlar sün seis intern e na as laschar metter suot da seis generals. Tscherchar allianzas e na decider egoisticamaing. Laschar resüstar la solidarità e la cooperativa. Quai tuna ün pa sco anarchia, ma la tematica es bler plü chafuolla e cumplichada.

Eu sun tuornà da quist forum da discussiun magari varsià. Co dess succeder ün tal müdamaint chi pudess sainz'oter esser la soluziun per schoglier ils immens problems da quist muond. Es l'uman insomma pront da's müdar, da desister p.ex. dad armas, da structuras inragischadas da viver, p.ex. la mobilità, la communicaziun totalmaing virtuala etc.?

Uossa n'haja tschüff inaspettadamaing resposta sün mias dumondas d'interpretaziun da quista tematica cumplichada: La gruppa da punk Pussy-Riot, 3 duonnas enorm curaschusas in Russia chi sun uossa gnüdas sentenzchadas cun praschun. Quai chi ha fat a mai impreschiun: ellas han adüna ün rierin sülla fatscha ed ellas fan tuot our da lur persvasiun. Chantà cunter Putin in üna baselgia, quai es ün ris-ch enorm e voul grond curaschi e la reacziun dal stadi e da la baselgia es natüralmaing gnüda subit. Reacziuns tipicas da temma da perder la pussanza, temma cha'l pövel as pudess revoltar cunter il dictat dals homens pussants (duonnas cun pretensiuns da pussanza daja plü pacas..?).

La cumprouva es fatta: 3 duonnas ragiundschan ün effet politic enorm. Ellas nu's laschan metter suot, ellas agischan tenor lur voluntà e laschan tremblar la pussanza etablida. I regna ün sbrinzelin da spranza! ..cha la teoria pudess funcziunar. Pitschens fös da libertà s'han svagliats eir pro'ls pövels da la Tunesia, da l'Egipta e da la Libia. Id es da sperar, cha'ls trais factuors nomnats pussanza da politica, economia e religiun nu funcziun sco pumpiers.

 

CASA

07/2012

Gös olympics persistents in Grischun?          

 

L'on 2022 as lessa dimena darcheu realisar gös olympics in Grischun. Ils iniziants e respunsabels per quist'idea nu vegnan stanguels da declerar, cha quai dess gös persistents ed ecologics. Che voul quai dir?

1/1

Co vain il pled "persistenza" insomma defini? "Il concept da la persistenza descriva l'ütilisaziun d'ün sistem regenerabel da maniera, cha'ls sistems vegnan mantgnüts in lur consistenzas essenzialas e cha lur cuntinuità es garantida da möd natüral". Cun oters pleds: L'uman, v.d. impustüt quel dal muond industrialisà, ha fingià dalönch surpassà las pretensiuns da la persistenza. Mincha crescher da l'economia cuntrafà hozindi a las finamiras da la persistenza sco cha quellas d'eiran gnüdas definidas da la politica da seis temp a Rio. Ecologia significha la protecziun da l'ambiaint.

1/1

Scha'ls gös oliympics previss a San Murezzan e Tavo dessan esser persistents ed ecologics significha quai, cha las masüras da Rio respectivmaing da l'agenda 21 ston gnir resguardadas, v. d. l'on 1992 sto gnir tut sco punct da partenza per pudair accumplir l'impegn da la persistenza e da l'ecologia. Dimena: Invezzas da "rearmamaint": "discharmamaint". Concernand la persistenza ecologica damara: pistas cun naiv natürala, plazzas da glatsch natüralas, cuorts viadis da transport, alloschamaint da las atletas, dals atlets, dals funcziunaris, da las schurnalistas e dals schurnalists in allogis cumünaivels, p. ex. in implants da la protecziun civila. Eu dubit cha'l comitè internaziunal olympic füss perinclet cun ün tal concept. A quels strategs plaschan faquint plütost gös sco quels chi han lö l'inviern chi vain a Sotschi in Russia. Là sun previssas investiziuns da var 30 milliards francs. Quai là fa impreschiun e na quels passa 4 milliards cha'ls gös in Grischun cuostessan l'on 2022. Ma eir quatter milliards francs sun ün bel import. Cun quels raps as pudessa p. ex. sustegner la fabrica dad abitaziuns per glieud indigena ed implants per prodüer energia ecologica

1/1

Las impromischiuns dals organisatuors, da vulair far gös olympics persistents ed ecologics sun bainschi commoventas ma na vardaivlas. E perquai vezza ün pà nair scha'l pövel grischun as lascha persvader da l'idea.

 

CASA

04/2012

Illusiun                

 

Co definischa l’enzyclopedia Wikipedia il pled “illusiun”? “Illusiun es üna imaginaziun dals sens, cur ch’inchün vezza e viva la realtà in ün oter möd. Schi nu’s es capabel da verer la chosa sco ch’ella es as discuorra da la “scugnuoschüda illusorica”. La diffenza tanter l’illusiun e la visiun es quella, cha la realisaziun d’ün’idea geniala es da prüm innan fundamentalmaing illusorica, cuntuot ch’ella pudess insè esser realistica.

Illusiun es dimena üna valütaziun sbagliada da la realtà. Quai in confrunt cun mania (Wahn), chi’d es i’l sen psichiatric ün disturbi dal pensar reguard il cuntgnü. Ün’illusiun po dvantar realtà, quai chi’d es pro la nardà (Wahnsinn) practicamaing exclus. L’uman ha in general üna stima speciala da pensar realistic. A0bstractamaing vaja pro la dumonda da realissem, scha l’ “esser” destinescha l’immaint uman o scha l’immaint decida sur dal “esser” (primat da l’object o dal subjekt).

Eu prouv da declarar quist tema our da meis punct da vista, eu ch’i pens bler eir in möd illusoric e dod perquai adüna darcheu: “uossa vast per la bos-cha”! Ingio füss il muond sainza illusiuns? E perche nu’s perseguitescha illusiuns collectivmaing? Las religiuns sun in fuond illusiuns. Ma ellas sun gnüdas fattas realisticas tras las “indoctrinadas” da lur mezs d’instrucziuns. Es la pasch sün terra ün’illusiun? Las bleras dispittas as basan sün interpretaziuns pac visiunarias ed illusoricas da las differentas crettas. Quai as vezza uossa in Egipta. La realtà es quella, cha mincha tendenza ideolocica voul ragiundscher la realtà – e quai es in quist cas il possess absolut. Democrazia es illusorica.

 

Pasch e güstia sun sün quista terra ün illusiun. E quai es il grond problem da l’umanità. La realtà ins-chürischa las visiuns e las illusiuns. Ma i dà illusiuns chi dvaintan realtà – e quai fa spranza. L’emanzipaziun da las duonnas d’eira amo avant pacs decennis ün’illusiun. In nossa cultura es quella – tant inavant – dvantada realtà. Ma in oteras cuntradas da quist muond resta quai illusoric perche cha’ls homens voulan mantegner la realtà – e quai es la pussanza virila.

Cha’l retuorn da l’uors in Engiadina Bassa es ün illusiun, dischnà. Ha quai eir da chefar cun la refüsa da bandunar la realtà?

 

CASA

03/2012

Visiuns              

 

Co definescha l'enzyclopedia Wikipedia il pled "visiun"? Dad üna vart sco apparentscha religiusa. Da tschella vart – e quella interessa quia – sco aspettativa da la persuna visiunaria chi chatta sia visiun importanta, üna visiun ch'ella po simular e laschar gnir viva in impissamaints. "Tuot quai cha l'uman as po imaginar es realisabel" ha dit il constructur da rakettas Wernher von Braun. "L'unic vaira realist es il visiunari" vaiva pretais Federico Fellini. E Hans Kasper, ün autur e scriptur tudais-ch disch: "L'istorgia da l'uman es l'istorgia da las visiuns umanas". La visiun po dimena esser ün purtret viv e positiv d'ün avegnir sperà.

Malavita es la vita d'hozindi tuot oter co visiunaria. Per exaimpel sun tuot ils programs dals partits politics tecnocratics e na visiunaris e quai nu lascha sperar miraculs, tantplü, chi nu dà güsta blers politikers chi agischan in möd visiunari. Visiuns vegnan hozindi pel solit taxadas sco nardats, e neir quai nun imprometta güsta ün avegnir positiv.

Tschel di n'haja gnü üna discussiun plü ectica cun ün commember dal Parlamaint federal. El laiva savair da mai, sch'eu haja visiuns. "Bain tschert", n'haja dit: "ün chantun Grischun sainza veïculs a motor". Il prüm m'ha'l guardà tuot tais e dit ha'l alura eir quai ch'el pensaiva: "Uossa sbattast cumplettaming"! Invezza es que ün da quels politikers chi pretenda da's far pissers pel turissem, per l'ambiaint e per affars socials – e ch'el saja absolutamaing independent da l'economia e da lobbys. Sch'el mettess però in funcziun ün pa plü activamaing sias cellas dal tscharvè alura pudess el vzair impusüt puncts positivs da quist'idea. Ed in vista al fat, cha la benzina gnarà ün bel di s-charsa e bler plü chara nun es quista visiun gnanca uschè abstrusa, o?

1/1

Plü actuala es la visiun d'üna paja fundamentala sainza cundiziuns. L'idea es quella, cha mincha persuna creschüda chi viva in Svizra survegn fr. 2'500.-- al mais e'ls uffants fr. 650.-- e quai sch'ella lavura o na, sco dit: sainza cundiziuns. Tenor mai ün'idea geniala. La fin d'avrigl vain inoltrada ün iniziativa federala chi pretenda l'introducziun d'üna paja fundamentala. Ma id es sco chi'd es: Gnanca ün parti, neir ils socialdemocrats e'ls verds nu sustegnan quist'iniziativa ufficialmaing. Eir quia: Ingünas visiuns, be imbarraz! Che recepts ha la politica per schoglier ils gronds problems da la sanaziun da l'AVS, da la chascha da dischoccupaziun, dal provedimaint da sandà? Ingüns, voul dir ingünas propostas visiunarias. Puchà!

Visiun significha illa lingua francesa "sömmi". E rich es quel chi porta daplü sömmis in si'orma sco cha la realtà po desdrüer. Almain quai es ün cuffort!

 

CASA

02/2012

I nu guarda oura bain…             

 

“La prosma crisa d’economia ha sainz’oter il potenzial da sdarlossar na be a nos sistem d’economia dimpersai eir a nossa società in sia structura fundamentala. La vaschia da l’economia schloppa” quai disch nos instancabel professer WW in seis cudesch nouv. Ed el arcumanda a privats, dad amortisar uschè svelt pussibel lur ipotecas. Quista jada ha’l dal sgüra radschun. E meis tschervé nun ha gio da tuot las capacitats dad incleger l’andamaint da la congiunctura actuala. I para cha glieud criminala es vi dal timun da l’economia naziunala e mundiala. Pigliain sco prüm exaimpel il bankier Hummler da la banca liquidada Wegelin. Cur cha la banca la pü gronda, UBS ha tschüff problems culs Americans pervi da l’agüd da zoppar raps da la cliantella benestanta chi voul spargnar impostas, ha tuot la pressa adüna dumandà a Hummler seis parair. El d’eira quasi l’expert sün quist chomp sco eir in dumondas in connex cun la Banca naziunala. Intant es l’istorgia cuntschainta: La banca privata ha surtut cliantella da l’UBS per proteger quella da la güstizia americana. Quista banca ha para propcha gnü l’impreschiun da pudair fregar al stadi american. E la quittanza es gnüda immediatamaing. La banca es hoz liquidada e faquint eir Hummler svessa. E chi ha surtut quist institut da raps? La Banca Raiffeisen, üna corporaziun chi’d es in possess da sia cliantella. Uschè portan ils spargnaders pitschens ils ris-chs e na ils speculants gronds da raps.

 

Ün grond problem sun natüralmaing eir ils debits enorms da stadis. Ün bel exaimpel es la Grecia. I’ls ultims ons ha quist stadi investi fin 7,6 Milliardas Euros per an in armas, gio da tuot per as proteger cunter agressiuns (?) da la Türchia. I’l rom da las masüras da spargnar han quistas spaisas stuvü gnir redottas ad üna milliarda Euros. Amo in november 2011 han duonna Merkel e sar Sakosy pretais da l’anteriur schef da la regenza, Papandreou, da surdar incumbenzas a l’industria dad armas da la Germania e da la Frantscha. Be in quel cas possa la Grecia far quint cun agüds finazials in fuorma da credits. Eir la Türchia s’armescha inavant in möd extraordinari. Ed eir quellas armas derivan per part da la Germania e da la Frantscha. E’l pövel grec viva dadüna daplü in povertà.

Tuornain pro’l cussagl da Prof. WW reguard l’amortisaziun dad ipotecas da chasas privatas. La Banca Migros offerischa pel mumaint ipotecas da main dad 1 % fit. Bainbod vuschaina sur da l’iniziativa “spargnar per fabrichar”. Il pövel normal dess spargnar e la classa superiura spargna impostas. Las bancas nu sun organisaziuns da beneficenzas. Ellas provocheschan üna vaschia dad immobilias cun offrir raps a bunas cundiziuns. Ed ün bel di ston ellas dozar ils fits our da motivs da recessiun. Darcheu es il vaschin “normal” il fregà.

Sco dit, meis tschervè ha minchatant problems dad incleger tscherts andamaints dal minchadi – ma quai nun interessa faquint ad ingün.

 

CASA