il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2013

Nadel          

 

Perche vain festagio Nadel sün tuot il muond? Ad es ün stupend affer! Que plescha a tuots da’s perder ill’euforia dal cumprer e der our raps per roba ch’üngün nu drouva, cumprer acziuns straordinarias per schmancher ün mumaint la noscha conscienza pervi da las cundiziuns da lavur i’ls pajais da l’ost, per schmancher ils kilometers cha las ananas e frejas haun fat, per schmancher cha eir las butias dal terz muond vessan buns prodots, ma cha cuostan dapü! Tuot quels raps cha spargnains cun nossas ‘acziuns’ da Nadel dains our pel manger e mangiains il dobel – mangiains güst eir per quels provrets chi haun fam. Bun apetit e viva!

 

Propösts per l’an nouv: Che cha vuless fer u na manchanter

Am bütter illa naiv, scu dad iffaunt.

Nu manger ünguotta – fin cha ün pom ed üna fletta paun gustan pü bain cu ün past da 5 stailas.

Nu ster mel perche cha nu sun darcho na riveda da scriver las chartas da Nadel.

Nu spetter dapü cu trais dis, scha vögl dir grazcha a qualchün.

Fer üna tuorta cur cha tuornan las randulinas. Chaminer a pé scuz da sted.

Scriver per temp mias cuntribuziuns pel Chardun.

Scriver üna poesia in rumantsch grischun. Ir a spass a mezzanot, eir scha que plouva.

Fer il bagn i’l bügl da cumün.

Nu schnajer cha decoresch gugent mia chesa als prüms avuost cun binderinas svizras e nu’m svargugner scha las pigl giò pür als prüms d’Advent.

Telefoner ad ün vegl marus e’l gratuler per la naschentscha da sia prüma figlia. Ir a suter ad üna festa da god. Fer meil cun fluors dal daint liun.

Ster tuotta di in let a ler, scha’l cudesch es interessant.

 

Fügitivs – asilants – migrants – adüna però umauns

Güstia es scha’l bun cha fest es accessibel a tuots, u ad üna granda part. Cu pudains spiegher a tuot ils oters, cha la Svizra zieva ün desaster a l'ester do asil be a quels 50 fügitivs ma na a lur confamigliers? Nu dvainta güder adüna eir parziel?

L’Europa vess da müder cumplettamaing il system d’asil: ad es memma arbitrari.

Nu pudains salver tuot l’Africa ed avrir tuot las portas – nun pudains serer dazis, ögls e cours.

Cu füssa scha mincha continent dess liber ün territori grand e protet cun ün'infrastructura adatteda al clima ed a la dignited dad umauns, per eventuels fügitivs: tuot suot protecziun e controlla internaziunela. Evitand corrupziun, fanatissem da vart religiusa, cun pussibilteds da furmaziun, scoulas e provedimaint medicinel. Forsa cha’s pudess stendscher uschè il flüs da migrants e fügitivs. Ad es da ruiner l’affer chi vain fat cun la cuntrabanda dad umauns. Mincha umaun ho il dret da rester in sia cultura, clima, continent ed avair lo protecziun, agüd ed ün futur.

Nus schmanchains che sacrifizis cha fügitive ed eir migrants haun da indürer, be per salver lur pel. Ma scha’ls pigliains in Svizra, suvenz als privains da lur dignited, identited ed a lur profuonda dischorientaziun inscuntrains nus cun rimprovers, disfiduzcha, sdegn ed arroganza. Que chi capita hoz in quel champ es schandalus! Ün singul pajais nu po solver il problem – que stu capiter in üna nouva filosofia ed ün plaun internaziunel: l’invenziun da la Crusch Cotschna nu basta pü, a drouva üna soluziun globela.

 

Annemieke B.

 

 

 

 

11/2013

Chenüna pizza?             

 

L'ultim temp n'haja mangià ter suvent in ün restorant. Quai perche ch'eu n'ha daplü lavur dadour l'Engiadina e perche cha mia situaziun finanziala am permetta da mangiar our'd chasa. Pel solit vegn eu amo ter jent a mangiar in ün restorant. Ma l'eivna passada esa capità güst üna jada davo tschella ch'eu nun ha pudü giodair il past. Marcurdi, in ün restorant cun ün'amia, meis plat da charn da sulvaschina d'eira bler massa surchargià. Cun staint'e fadia suna rivada da mangiar a fin ils flüchets cun verdüra pro ... ün digestiv ha güdà a digerir. Ma la mità da la charn n'haja stuvü laschar inavo. Vi e nan n'haja stübgià co ch'eu tilla pudess salvar, per almain pavlar la vuolp, ün chan o ün giat? Ma na, giats maglian be Whiskas (creatüras degeneradas). Ma co tour cun mai la charn? Ingüna soluziun, lura ha la camariera portà davent e büttà tuot - che varguogna!

Sonda saira eschna its a mangiar üna pizza. Illa charta da menü vegnan offertas 23 differentas pizzas! Chenüna dess eu be tour: cun charn o vegetariana, cun sardellas o cun caperas, cun artischoccas o cun olivas - fich difficil da tscherner! L'experienza dal plat da sulvaschina m'ha averti da postar be üna pitschna pizza ch'eu n'ha lura eir mangià. Uschè mia conscienza es statta calma. Ma la camariera ha portà davent süls plats dad oters giasts urs da pizzas, quarts da pizzas e perfin mezzas pizzas. Che varguonga! Quist sguaz m'ha ruinà l'appetit.

Quant jent vessan ils umans illas regiuns da las Philippinas pertoccas dal taifun Haiyan üna pizza o insomma alch da mangiar! Blers han pers tuot, il dachasa, las provisiuns, la lavur, ils mezs da mobilità e forsa eir confamiliars. Lur existenza es periclitada. La medias rapportan eir da tscherts pajais in Africa, da la Siria e d'otras zonas davart devastaziuns e misiergia per motivs da guerra, da catastrofas da la natüra, da corrupziun e da nosch'economia. Ed eu, sana, in üna situaziun familiara favuraivla, cun vasta fuormaziun e buna lavur – eu nu riv da tscherner chenüna pizza ch'eu vuless postar. Perche sun eu privilegiada? Perche sun eu naschüda in Svizra? Ingio es la güstia? Che poss eu far per proteger l'ambiaint e la natüra, per promouver la pasch? I vain bainbod il temp d'Advent, da Nadal e Büman, üna buna perioda per ponderar e reflettar. Co passaintan ils umans illas Philippinas las prosmas eivnas?

 

Regula Bücheler, Brail

 

 

 

 

 

 

10/2013

Üna parevla sainza Happy End              

 

Cha'ls umauns nu sajan auncha mê stos uschè bain scu hozindi, s'oda minchataunt a dir. Üna remarcha chi'm do regulermaing da stüdger. Da che umauns vain in quist connex insè precis discurrieu? Exclus cha que as tratta da tuot l'umanited. Ad üna granda part d'ella nu vo que nempe brichafat bain. Il misteri es bod scholt: A vain discurrieu da la spezcha la pü preziusa da quist planet, dals "homos industrialisensis", per uschedir. Da quels chi staun bain grazcha a las materias prümas cha invoulan da quels chi staun mel. Da quels chi staun bain grazcha al dan incumparabel cha faun a la terra. Dit cuort e bön: Nus stains uschè dal diavel bain perche cha oters staun straminabelmaing mel. E quist fat am do darcho da stüdger. As po que propi ster bain, intaunt cha oters – na be essers umauns, ma tuot las fuormas da vita terrestra – sofran? U vis d'ün'otra perspectiva: stainsa pelvaira uschè danar bain scu cha crajainsa da ster? Scha pens a tuot la glieud taisa ed aira chi puda e zoppagia pel muond intuorn, dubiti fermamaing cha nos stil da vita saja degn da gnir imito. Scha pens a tuot ils umauns stressos, chi di per di passaintan blastemmand uras ed uras aint in lur veiculs spüzzulaints, chi nu dorman pü la not perche cha'd haun temma da que chi als spetta vi pel di, chi travuondan calmants u stimulants per pudair fer frunt a las pretaisas quotidianas, alura suni dafatta sgüra cha nossa civilisaziun taunt glorificheda es landervi d'ir giò per l'assa. Cha'ls umauns nu sun auncha mê stos uschè bain scu hozindi, nun es per me oter cu üna parevla. Üna da quellas sainza "Happy End"!

 

Bettina Secchi-Fluor

 

 

 

 

 

 

08/2013

S-chüsa Oprah,                  

 

mo eu sa cha scha Tü füssast gnüda sü Tschlin schi chi füss capità il medem eir quia. Probabel eir pervia da Tia pel naira nu vessna neir gnanca guardà inandret. Eir quia vessast gnü disgusts e chi es la cuolpa? Quai sun quels rassists da las televisiuns chi decidan che chi vain emiss e chi nu muossan in Svizra Tias shows. Quels han plü jent cha no guardan las emissiuns dad Aeschbacher o da Nick Hartmann forsa eir pervia chi sun albs e na nairs. Però tschella jada cha Tü vainst in Svizra stoust ir a San Murezzan al lö ingiò cha Tia tas-china es lura finalmaing gnüda vendüda. Là organisescha il Turissem svizzer lura üna charrozza per Tai e trametta ouravant üna persuna cun ün megafon chi disch cha Tü sajast la famusa Oprah da la Televisiun americana. Las scoulas varan lura liber ed ils uffants giaran a sventular las binderinas americanas per Tai. Tü vezzast, quels dal turissem nu sun nempe rassists. Be güsta pro la vendadra d'eira quai ün pa oter perche là hana savü ouravant precis che ch'ella ha dit e fat. I han lura scrit sün twitter ch'ella saja üna vacha stüpida o alch simil e quai avant ch'ella vaiva pudü declerar che chi d'eira capità.

Chara Oprah, no ans daran tuotta fadia tschella jada cur cha vainst. Tü ed impustüt Tia carta da credit ans eschat fich bainvgnüdas. E scha voust schi mazzaina eir davant Teis ögls, davant Tia charrozza ils quatter crocodils chi vegnan dovrats per far amo üna jada la listessa tas-china.

 

Giovannina

05/2013

S. p.               

 

Bever serrà, S-chanf serrà, Zernez avert, Susch serrà, Guarda, Ardez, Ftan tuot serrà, Scuol avert, Sent, Ramosch, Tschlin e Martina serrà eui. Survista davart las pistas e loipas, as pudessa suppuoner. Na, id es la serrada da las postas, apunta la s.p., üna glista adüna plü lunga. Ün büro da posta davo tschel vain serrà, ch'i nu rendan plü, dischan ils managers da l'impraisa. Mincha jada significha la mort d'ün uffizi postal üna perdita da plazzas da lavur ed üna perdita d'ün lö d'inscunter i'l cumün. La posta propaghescha la garanzia dal service public, eir il s.p. Per mai as sviluppa la posta adüna daplü in direcziun d'ün oter "s.p.", nempe service privatisé. La postFinance, parainta cun la posta e l'affar rentabel, es uossa a la buorsa sco S.A., suottamissa a la speculaziun. Ma sto lura propi tuot adüna render, valan ils chapitals da la buorsa tuot? Cler, la postina o il postin vegnan amo adüna in chasa, per intant es il survezzan da chasa garanti. Ils büros da posta sun per gronda part integrats illas butias dal cumün. Tuot bunas cumpensaziuns. E la cliantella es vairamaing svessa la cuolpa da las serradas: chi scriva amo üna charta, trametta ün paquet e paja ils quints cun vagl da pajamaint? Las vias modernas da comunicaziun sun SMS, posta electronica ed e-banking. Eu, conservativa sco ch'eu sun, preferisch da trametter chartas da palperi, ed eu survegn fich jent paquets, paquets da Nadal o dals ons, mincha jada üna surpraisa. Eu am dumond co cha la vita i'ls cumüns cuntinuarà: scoulas, postas e butias vegnan serradas, cumüns vegnan fusiunats, las baselgias sun vödas, societats abandunadas, ils kinos svanischan – l'uman as retira in sias aignas quatter paraids, cun seis telefonin, seis computer e cul www, collià cun tuot il muond. Es l'isolaziun totala e la suldüm chi imnatscha? Co saraja cur cha nus eschans vegls, amalats o sainza electricità? Perchürain la s.p., the social perception and participation, la percepziun e la partecipaziun sociala! Eu m'allegr a duman, nos char postin – chi nun ha dal rest mai peida da baiver ün cafè – am porta forsa üna charta, eu speresch almain.

 

Regula Bücheler, Brail

04/2013

Mmmh, che bun!                 

 

Nus essans üna spezcha da butschins vivaints per las scuadüras. Nu'm crajais? Bain, schi cumanzainsa dimena üna vouta cun la culazchun. Fainsa per exaimpel üna fletta. Üna simpla fletta. Il prüm pigliainsa ün bel töch paun. Fat cun graun, s'inclegia. Cun graun americaun magari, combel da pesticids e forsa dafatta modificho ün mielin geneticamaing. Chi po dir cun tschient per tschient tschertezza cha que nu saja uschè? U alura cun graun taliaun, sprinzlo cun squiglias da culombs e raffino cun fundschs da müffa. Ma eir scha'l graun vess per cas d'esser sainza maungels, schi es la pasta sgür e tschert gnida tratteda cun qualche nummerins dubius, ils uschenumnos conserv- ed oters "ants". So, la fletta da paun füss dimena pronta, uossa vegn il painch landervi. Mmmh painch da nossa muaglia grischa! Üna bunted dad ormons ed antibiotica. Grandiusamaing disgustant. Ün pudess uossa dir: okay, per eviter substanzas curiusas, cumpri pü gugent margarina. Margarina fatta da plauntas frischas e saunas. Ma attenziun! Grass da plauntas consista suvenz our dad öli da palmas e da soja. Cha quellas vegnan cultivedas sainza mezs chemics es poch prubabel, nischi? Impü causeschan taunt las plantaschas da palmas scu eir quellas da soja la deforestaziun massiva dals gods tropics, ün fat chi ho effets catastrofels saja que per l'ambiaint scu eir per las bes-chas e'ls umauns chi vivan dal god. Ad ormas sensiblas pudess eir que chaschuner ün poet mel il vainter. Per cumpletter nossa fletta ans mauncha auncha il süj fat da frütta delizchusa. U pütöst s-chiffusa? Da frejas bagnedas cun ova da chanalisaziun, scha tuot vo mel. U dad apricosas auncha verdas annöblidas cun fungicids. Zieva tuot quistas infurmaziuns allegraivlas pudessans hoz, excepziunelmaing, renunzcher a la culazchun e baiver simplamaing ün süj d'orandschas. Ma, ehm, eau suppuon cha nu vulais savair che stizis cha's chatta sün las orandschas, ninà? Viva la grischa!

 

Bettina Secchi-Fluor

03/2013

Il sömmi               

 

I scrivan illas gazettas cha be pervia da no duonnas saja il bel sömmi d’ün’olimpiada a San Murezzan e Tavo a fin.

Co es quai be pussibel? Perche be nu vaina no duonnas let las gazettas avant co ir a vuschar e fat quai cha’ls promotuors han dit? No vessan gnü tants e tants avantags. No vessan gnü la majorità il comité d’organisaziun dals gös olimpics. Ils homens vessan fat pront per no las bunas marendas per cha nu vessan mai gnü dad interrumper las lungas ed intensivas discussiuns. Il comité vess organisà canortas ed ils bazegners vessan perchürà noss uffants sco voluntaris. Süls podiums füss be plü il moderatur stat ün homen. Sgüra cha no duonnas vessan fat buna lavur e cha füssan lura dafatta gnüdas tschernüdas aint il IOC (pel mumaint sun damain da 10 % da 140 commembers duonnas). Quai füss stat ün act visiunari bod uschea sco’l spiert da pionier da plü bod. Là vessna lura pür inandret pudü decider scha’ls gös füssan stats pitschens ed ecologics e no vessan eir gnü la pussanza sur dals milliuns. No vessan perfin pudü decider schi füssan stats gös albs perche culs gens da la duonn’Olla vessna eir savü far naiver avuonda.

17 dis a la lunga vessna pudü ir i’l ravuogl d’olimpia vestidas cun nos bel custüm engiadinais a scumpartir banderinas e coccinas da reclama e giodair be daspera daspera ils bels atlets chi füssan tenor Vreni gnüts in Engiadina e chi füss per no duonnas stat ün evenimaint tuot special. I lura vess forsa eir Ueli (chi sarà spranza pensiunà quella jada) gnü gust sch’üna bella Engiadinaisa vess güdà a metter sia bella chapütscha sur las uraglias giò per ch’ella nu svoula davent cur cha la Patrouille Suisse füss svolada sur ils cheus da la glieud via e vess fat star stut ed allegrà a tuot ils preschaints.

Na, id es propi stat bun cha las duonnas cun lur nas fin sun stattas a vuschar e cha pudain uossa nüzziar ils milliuns in otras manieras ed ans allegrar scha blers oters giasts vegnan d’instà e d’inviern pro no a far vacanzas e cha nu vain da far quint cun daplüs ed oters “Schickimikis” da la China e da l’India chi füssan para tras l’olimpiada gnüts in rotschas a San Murezzan, forsa.

 

Giovannina T., Tschlin