il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2013

Dumondas                

 

Sur dal credit per la chesa da chüra tar l’ospidel (Farkas) vainsa da vuscher principi favrer. Quista columna dess perque cuntegner be dumandas in connex cun Farkas e Promulins.

  • Perche nu dian quels chi sustegnan Farkas mê che cha dess succeder culs stabilimaints a Promulins cur cha quels nu vegnan pü druvos?

  • Haune magari già progets bel e pronts ch’els nu vöglian tradir aunz la votaziun?

  • Nun es Promulins ün lö centrel, planiv, sulagliv e fich attractiv per mincha qualunque proget?

  • Nun es que evidaint, cha la spuonda davous l’ospidel nu po gnir druveda per qualchos’oter scu pels vegls?

  • Da chi es il terrain dal Minigolf sper la chesa da chüra Promulins?Da chi es il terrain da las plazzas da tennis sper Promulins?

  • Premiss cha quel terrain saja in possess da la vschinauncha u dal circul, quaunt granda es la parcella da terrain cha’s pudess ütiliser insembel culla parcella da Promulins?

  • Nu permetta la cifra d’usufrüt da fabricher almain ün plaun u perfin duos plauns pü ot?

  • Ils aderents da Farkas argumenteschan cha la sanaziun da Promulins füss ün grand disturbi pels inquilins. Nu’s pudessa fabricher sün quel grand areel da Promulins il prüm ün stabilimaint cun abitaziuns per seniors, per tudas-ch Alterwohungen?

  • Nu’s pudessa in seguit der allogi als inquilins da Promulins aint in quellas abitaziuns da seniors fin cha la sanaziun da Promulins füss fatta? (Quelo es dal rest gnieu fat cun success in püs lös).

  • Samedan e Bever haun refüso il credit da progettaziun per Farkas. Sun ils Samedrins e’ls Bevrots quels chi saun propi cu cha que guarda our davous u sur u tar l’ospidel?

  • Chi vuless insomma ir a ster in sieus vegls dis davous u sur u tar l’ospidel?Perche füssa da sustegner Farkas?

 

Baldina

 

 

 

 

 

11/2013

Uschè fo recicler plaschair                   

 

Daspö cha stüdgiaivans intensivmaing ed eir ün po a la zupeda il catalog da Jelmoli sun passos bgers ans. Quel catalog a tuottavia nun exista pü. Ma hoz rivan darcho catalogs e reclamas traunter revistas e giazettas cha s'ho abunno. Ün da quists catalogs ho attrat mi'attenziun ed ho svaglio mias spraunzas. -- "Quist catalog Als spordscha adüna qualchosa speciel".

 

Chi so sch'eau chattess, d'heja penso e d'he cumanzo a sföglier. -- "Giodair ils maruns sainza difficulteds tal taglier, ün apparat chi funcziuna scu ün rumpanuschs". -- "USB PowerBank per avair forza eir scha las battarias dal smartphone sun vödas". -- Eau vaiva cumpro üna maschina cun üna battaria per taglier l'erva a l'ur dal pro, ma il curtè eira zieva poch temp muot, sgüzzo. D'he vulieu lascher güzzer ma que ho gieu nom ch'eu stöglia cumprer ün nouv curtè. -- "Duonnas tscherchan 76 dis da lur vita qualchosa aint in lur tas-chas. SOI impizza sia glüsch aint illa tas-cha dalum cha's vain dasper cul maun". -- "Ün carussel per las cravattas, schmacher sün ün butun e'l carussel as stordscha ed as po tscherner la cravatta prediletta". --

Eau d'he eir üna forsch da üert chi nu taglia pü. Eau d'he dumando scha nu's pudess trametter aint per lascher güzzer. Cha que nu renda, ho que gieu nom. -- "Mê pü fraid ils peis, üna soula per s-chuder ils peis do il pü grand comfort". -- "Druver il smartphone sainza avair fraid ils mauns. Duos butuns da contact vi dal polesch e'l daint musseder dals guaunts faun cha's po druver il smartphone in möd perfet sainza stuvair trer our ils guaunts". -- Eau am rabgiaint eir adüna pervi da mias differentas forschs chi nu taglian pü, ma chi am pudess güzzer quellas, u stögli propi bütter davent?

-- "Cucuns dal büglin flurescents cun differents motivs, üna novited mundiela. Dalum cha dvainta s-chür cumainzan ils cucuns a glüschir". -- "Grazcha al svödabusachas paun Els spargner bger temp chi vo uschinà a perder cun tschercher ils utensils quotidiauns". -- D'he let cha l'Ospidel da l'Universited da Turich nu vöglia in avegnir pü druver duos voutas ils listess instrumaints, tuot dess gnir bütto davent invezza da cunagir e steriliser. Cha's possa spargner bger persunel e cuosts. -- "Mê pü staunzas e murütschs ümids grazcha ad ün granulat speciel chi süjainta l'ajer". -- "Ümificheder da l'ajer cun effet antibacteriel per persunas sensiblas".

 

Chi so scha nu dess i'l terz muond ospidels chi füssan cuntaints d'avair instrumaints d'uschè buna qualited, eir scha quels vessan da gnir cunagieus e sterilisos? -- "Uschè fo recicler plaschair: tas-chas plastifichedas per ramasser las immundizchas. Set da trais boxas cun l'indicaziun palperi, pet e vaider". -- Eau crai cha'l meglder saja da puster güsta 3 sets da trais boxas!

 

Baldina

 

 

 

 

10/2013

Only child                 

 

Sun steda a Peking. Pera cha avaunt 16 ans Peking eira auncha la cited dals velos. Ils autos eiran rers, hoz sun ils Chinais superbis pervi dals 6 milliuns autos chi circuleschan in lur cited. Schabain cha "circuler" es üna exageraziun. Oter cu la superbgia nun als resta, als Chinais. Els stöglian ster tuotta di in colonna, il trafic stagnescha da la bunura fin la saira tard. Ils abitants da Peking passaintan mincha di uras a la lungia spettand aint in lur auto per river finelmaing pass per pass a lur böt. Ma almain sun els superbis dad esser aint in ün auto e na sün ün velo.

Auncha dapü impreschiun m'ho fat la politica dad ün unic iffaunt. Cler ch'eau savaiva cha famiglias chinaisas paun avair be ün unic iffaunt ed eau incleg eir quista politica e sun cuntainta ch'ella exista uschinà as multiplichessan ils Chinais auncha pü svelt. Listess m'ho que fat impreschiun da vair quistas famiglias: ün hom, üna duonna, ün iffaunt. Adüna ün hom, üna duonna, ün iffaunt. Tuot iffaunts unics. Saregian quists iffaunts sur-protets, specielmaing scha que as tratta dad ün mat, meldüsos, egoists, solitaris, isolos? Els nun haun üngüns frers, üngünas sours, üngünas tantas, üngüns barbas, üngüns cusdrins, üngünas cusdrinas, üngüns suvrins, üngünas suvrinas. Ils iffaunts chinais haun – scha vo bain - be üna mamma, ün bap, duos nonas e duos nons. Che lungurusas festas da famiglia cha'd haun, ils Chinais! Ma svelt organisedas, l'unic avantag!

 

Baldina

 

 

 

 

 

 

08/2013

Mia nona es üna activista                   

 

"Mia nona es üna activista", ho constato mia abiedgia (28). Eau nu sun però sgüra sch'ella ho fat quista remarcha cun superbgia u pütost in möd critic. Eau vaiva quinto ch'eau vaiva distribuieu fögls volants als visitaduors dal Rondo. Quella saira, dedicheda a la propaganda per l'olimpiada a San Murezzan e Tavo m'esa propi reuschieu da der ün da noss fögls volants eir al president da la Regenza svizra. Cler cha's stuvaiva il prüm stübgier la caricatura da jüpa per savair scha'l fögl volant d'eira per u cunter gös olimpics in Grischun. Ma siand ch'eau vaiva salüdo a tuot ils visitaduors cun ün surrier ed in lingua rumantscha nun ho bod üngün refüso il fögl critic.

 

Scu activista cugnuosch eau natürelmaing eir tuot ils lös inua cha's po pender sü placats sulvedis. Il pü grand effet haun ils placats tachos sü tar las chesinas da las immundizchas. Lo stöglian tuots gnir our da l'auto ed els stöglian rivir la porta da la chesina per depositer il sach da la merda.

Ma tuot ils placats nu sun listess bainvis. Quels cunter l'olimpiada sun per exaimpel gnieus strats davent poch zieva ch'els eiran tachos sü. Quels dal marcho eivnil da Samedan percunter restan vi da las portas fin cha nu sun bod na pü da ler. Uschè as bada quaunt bainvis cha qualchosa es!

Las portas da las chesinas da las immundizchas sun per me – grazcha a tuot quels placats – üna perdütta fich interessanta da nossa cultura indigena.

Per tuot ils arrandschamaints pü nöbels previs pels giasts (ed indigens) vain fat propaganda in giazetta e sün placats uffiziels da format mundiel. Arrandschamaints locals pels indigens (e giasts) nun haun a dispusiziun tants raps, els stöglian fer reclama in möd pü modest.

 

Scu activista vegn eau natürelmaing eir in otras vschinaunchas a pender sü placats. Maaa… hozindi do que vschinaunchas chi haun a tuottavia pliffers in abundaunza. Quellas vschinaunchas haun uossa miss ad ir tevlas fich nöblas per fer propaganda. Il mel es be cha lo üna simpla activista nu po pender sü ünguotta, tuot es in salv davous üna lastra e vi da las portas da las chesinas d'immundizchas haune scumado da metter no placats. Ün dischavantag zuond important da quistas tevlas nöblas es cun que, cha la cultura indigena es dvanteda invisibla.

 

Baldina

06/2013

Mieu nes avantgardistic                 

 

D'he già adüna gieu l'impreschiun da nun esser güsta la pü moderna, pütost ün po giò d'moda. Minchataunt vaivi perfin l'impreschiun dad esser telmaing zieva la moda veglia ch'eu vaiva direct ün touch avantgardistic. Uschè d'heja cumanzo a pretender ch'eau hegia ün bun nes pels trends ils pü nouvs! Las buschas, per exaimpel. Nus pigliaivans adüna cun nus üna buscha cur cha giaivans culs skis, üna buscha cun üna buna marenda ed ün bun süerv. Quella vouta eirans ils unics cun üna buscha. Ma dandettamaing es la buscha dvanteda moderna, las signuras las pü "à la mode" vaivan tuottas - scu sün cumand - üna buscha invezza d'üna tas-cha.

Il pü nouv segn da mieu flair avantgardistic d'heja scuviert aint in üna broschüra turistica da quista prümavaira. In quella broschüra faune propaganda pel bagn aint ils lejs alpins. "Baden in kühlen Bergseen" scrivane per tudas-ch. Scha's considerescha quaunta glieud chi vo a bagner tar las chaluors actuelas aint ils bagns e lejs giò la Bassa, cu cha'ls corps dals umauns sun ün sper l'oter süls pros ed aint ill'ova, tuots bain üts cun cremas per proteger cunter il sulagl e tuots magari in süjuors schi as stu dir, cha'ls turistikers chi propagheschan ün bagn aint in ün lej alpin haun propi gieu ün'ideja fantastica.

Perche ch'eau scriv in quist connex da mieu flair avantgardistic?

Eau d'he bain dit e scrit daspö lönch cha nus pudessans der sü la plazza aviatica d'Engiadin'Ota e metter ad ir ün lej giò la Champagna da Samedan.

 

Baldina

05/2013

Be ün crap                   

 

Duonna Chatrina vo eir già vers ils ochaunta. Ma duonna Chatrina es auncha bainet in chamma e vo gugent a fer gitas e spassagedas pü lungias. Cler, ella contemplescha bain pütost las fluors chi haun uossa tuottas ün nom intaunt cha pü bod eiran que be fluors blovas, melnas e cotschnas. Tschantand sün ün baunch contemplescha ella eir la spuonda vidvart il flüm, intaunt cha pü bod guardaiva ella be dals pizs suringio sün tuot la cuntredgia.

Ma duonna Chatrina s'ho inachüerta cha eir üna simpla spuonda po esser interessanta ed infurmativa. Premiss natürelmaing cha quella spuonda nu saja dvanteda cul ir dal temp üna pista da skis, elavureda e planeda mincha sted ün po dapü, las peidras pü grandas sagliantedas e craps pü pitschens strats our da la pista. Infurmativ vi d'üna spuonda sun nempe propi ils craps, las peidras. Vi da diversas spuondas as vezza auncha stizis da mürs vegls ieus in muschna. Quels sun per part gnieus prunos avaunt millis dad ans. Tuot que chi eira our da lain es ars, schmarschieu u es gnieu mno davent e druvo in ün oter lö, be la crappa dals serragls e da las misras chamannas es resteda inavous in quels lös.

Duonna Chatrina es steda la sted passeda darcho üna vouta süll'acla da sieu non, lo inua cha sia mamma ho passanto bgeras uras da sia infaunzia. (La mamma da duonna Chatrina eira naschida auncha i'l 19 evel secul). Quella vouta ils iffaunts nu vaivan guera giovarets. Els giuvaivan cun que ch'els vaivan. Craps, puschas, müs-chel, ramins. Sur il prümaran dal non, immez il pro ho duonna Chatrina vis ün grand crappun. Sgüra cha quel crap eira il lö predilet da la mamma e da sias sours per giuver cullas puschas e'l müs-chel. Duonna Chatrina es sgürischma cha quel crappun eira precis in quel lö già avaunt tuot quels ans. Ella ho fat üna fotografia dal crap. Ünguotta spettaculer u artistic ma ün crap chi animescha sia fantasia…

 

Baldina

04/2013

Las butias da tant'Emma                

 

Cur cha's vain pü vegl as stu cumanzer a ponderer cu cha's voul organiser las cumpritas cur cha nu's saro pü bun dad ir cul auto e cur cha l'ir a pè saro dvanto memme stantus. Ils centers da cumprita e las butias in generel nu sun pü in vicinanza. Ils centers da cumprita sun previs per glieud cun autos e's rechattan a l'ur da las vschinaunchas. Fin uossa d'heja penso cha saregia da cumprer aint cun agüd dal internet u cha saregia dad ir cul taxi. Ma hoz d'heja udieu dal pü nouv trend, da la tendenza chi dvantaregia ün fat in var ses fin och ans. Aint il radio haune dit cha in qualche ans las butias da tant'Emma dvantaron darcho moda, cha'ls umauns moderns vöglian darcho ir in butia i'l quartier inua ch'els abitan. Quist trend es gnieu eruieu dal center scientific d'ün grand concern svizzer chi ho fich bgeras butias grandas in citeds, vschinaunchas e centers oura sül pajais. Uschè cha nus vegls nu varons da murir d'fam. A m'es gnieu adimmaint cu cha la situaziun eira zieva la seguonda guerra mundiela. A Samedan daiva que quella vouta illa via maistra, traunter l'hotel des Alpes e l'hotel Bernina var 40 butias, restorants e misterauns. In mia memüergia vez eau auncha tuot quellas butias cun mangiativas, ils chalgers, il schneder, il mecaniker da velos, il fotograf, la senaria, il falegnam, butias da s-charpas, la butia da lavuors chasaunas, ils duos mezchers, butias cun vstieus u launas e fils, la Press, il Tea Room (nus nu savaivans niauncha cu cha füss dad exprimer quist pled ester), duos bancas, duos cuafförs, hotels e restorants. 40 butiers u misterauns chi per granda part vaivan da trer vi üna famiglia. E zieva la guerra nu vaiva la glieud a dispusiziun grandas richezzas per spender illas butias. Scha quist trend da las butias da tant'Emma dvainta propi realited schi saron tuot quels locals vöds in nossas vschinaunchas darcho occupos da butias. Taunt meglder!

 

Baldina