il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2013

PROMULINS u FARKAS ?                  

 

Finelmaing ! Zieva ses ans discussiuns e credits per stüdis e progets po il pövel decider – ed el po tscherner:

 

planüra u spuonda stipa ?

centrel sper la staziun u a l’ur da la vschinauncha ?

in ün lö chi viva u isolo ?

per 33 - 41 milliuns u per 64,5 milliuns ?

cumanzer cun var 100 lets u fix 144 lets ?

PROMULINS u davous l’ospidel

 

Las discussiuns haun cumanzo dal 2007: La chesa da chüra nu saja pü adatteda al temp. Insè sun que duos chesas: la chesa d’attempos fabricheda dal 1980 e la chesa da chüra fatta dal 1993. Üngün nu metta in dumanda cha la chesa d’attempos esa da strer giò e fabricher da nouv. La chesa da chüra po gnir saneda, specielmaing as po fer our da las staunzas doblas staunzas singulas cun bagn.

 

Ils bsögns as müdan svelt

Per la chesa da chüra ho la discussiun cumanzo 14 ans zieva il fabricat – uschè svelt as müdan ils bsögns. Ed uossa dess gnir betono l’avegnir da chüra pels prossems 30 ans illa costa davous l‘ospidel. In quella spuonda es be pussibel ün chesamaint cun sulers lungs e staunzas d’abiter be dad üna vart. Pels dements sun previs duos üertins da bundant 100 m2. Oters models da chüra, magari in gruppa scu in otras chesas modernas, u chesas da chüra decentrelas nu vegnan pü in dumanda per decennis.

 

Nu fabricher memma grand

Il proget davous l‘ospidel es eir memma grand: A Promulins vegnan chüredas actuelmaing 80-90 persunas. Nouv da quellas derivan dals contuorns da Zernez, inua cha vain avierta dal 2015 üna chesa da chüra decentrela. Per quella regiun mauncha dimena il bsögn in avegnir. Ed eir in avegnir nu giaron tuot las attempedas e’ls attempos da l’Engidin’Ota in nossa chesa da chüra. Ils 144 lets planisos stuvessan gnir implieus pü svelt pussibel – lets vöds cuostan e la gestiun es ineffiziainta. Es que nos böt da trametter la glieud attempeda pü bod pussibel illa chesa da chüra ?

 

Pü pitschen es pussibel be a Promulins

Illa costa nu fo que sen da fabricher pü pitschen: 120 lets davous l’osidel custessan al circul be 0,6 milliuns damain. A Promulins pudains fabricher ils lets necessaris dad hoz cun üna reserva da 15%, e scha fo dabsögn schlarger pü tard. Il stüdi dad ün architect neutrel incumbenso dal circul muossa, cha a Promulins custessan 141 lets 41 milliuns – ma nus pudessans eir cumanzer pü pitschen e pü bunmarcho. Ed uniteds decentrelas scu in Engiadina Bassa sun pü tard pussiblas be scha nu fabrichains hoz memma grand.

 

Qualited da vita pels attempos

Che bsögns e giavüschs haun attempedas ed attempos ? Las senioras e‘ls seniors da Samedan haun declaro avaunt pochs ans scu prüma priorited da pudair rester a Promulins. Promulins viva: Lo do que inscunters cun giuven e vegl sper l’arena da sport e las scoulas düraunt las spassagedas, eir illa chadregia cun roudas. Attempedas ed attempos paun piglier part a la vita sociela.

 

Il credit per la chesa da chüra dals 9 favrer es il pü grand proget cha’l circul ho mê gieu – el do la direcziun per la chüra d’attempos pels prossems decennis. Gè a vuscher – minchüna e minchün !

 

Jost Falett

 

 

 

 

 

 

11/2013

Viva la natüra u es ella ün spür oget?         

 

In ün referat a San Murezzan ho declaro il directur da la Fundaziun svizra per la protecziun da la natüra, cha per l'umaun d'ozindi la natüra saja ün oget sainza vita e cha pür nossa attenziun la müda in ün organissem vivaint. Sch'ün vezza cun che poch respet cha la societed moderna tratta la natüra schi as ho vairamaing l'impreschiun ch'ella saja be pü üna valur finanziela da sfrütter cun investiziuns in chesas, restorants, funiculeras u vias per bikers. Già dal 1835 ho scrit l'artist e scriptur inglais John Ruskin, chi viagiaiva bger in nos pajais, cha "las catedralas da la terra sun dvantedas ün parc da gös (playground) per l'Europa intera" e profeticamaing ho'l previs cha bod gnaro chavo tres il Gotthard e comblo sü il fuonz dal Lej da las quatter forestas, desdrüand las scenas dal mitus da Guglielm Tell. Ruskin e bgers oters romantikers sensibels ad üna natüra originaria, già ida as perder illas regiuns industrialisedas intuorn las grandas citeds, haun intratgnieu ün vair dialog cun ella, scu Baudelaire chi scrivaiva in sia famus sonnet da las correspundenzas : "La natüra es ün taimpel e traunter sias culuonnas vivaintas tunan pleds singulers..." e simil in bgeras otras poesias chi haun inspiro al muond litterar cun invids melodius dad avrir ils ögls per la bellezza da la natüra. Ma quists poets ed artists sun gnieus resguardos da lur temp scu fantasts cul cho illas nüvlas. Per part tres l'influenza dals poets e pitturs romantics sun dvantedas i'l cuors d'ün secul la natüra e pustüt las muntagnas il böt d'üna elita chi ho do naschentscha a l'industria turistica e ad ün svilup economic da l'Engiadina. Ma dal cuolm da sieu success finanziel es tuot ieu svelt in muschnas e ruina tres las guerras e las crisas economicas. I'ls ultims ans invezza bgera glieud culs ögls avierts, vuliand preserver la natüra, as ho orienteda vers ün program ecologic, inclegiand cha sajan da fixer limits al svilup turistic. Nu sajans dunque surprais cha tar nus scu in Bavaria la vanaglorgia dal Comité olimpic e sieus visiuns nu tiran pü, e cha eir ils votants da Schlarigna e San Murezzan sbüttan progets schmasüros. In Engiadina düra que adüna ün po fin cha la glieud inclegia las lecziuns da la müdeda, ma alura als permetta nos sistem democratic da trer ün strich suot la cascada da progets inütils cha'l pövel ho da pajer.

 

Claudio Caratsch

 

 

 

 

 

 

10/2013

Letgs freids, letgs caulds e solidaritad          

 

Cu ils habitonts e las habitontas d’ina gronda vischnaunca turistica grischuna ein s’exprimi quasi unanimamein encunter l’intenziun d’installar in center da dimora per requirents d’asil en in anteriur hotel che negin vuleva surprender han ins nudau quei ella pressa sco segn da solidaritad. Vischins e vischinas setegnan ensemen!

 

Denton ein entgins meins vargai, ei ha dau tuttenina interessents da cumpra per il schischom che negin vuleva surprender avon, e cun quella cumpra han ins vuliu mussar unitad enviers il cantun ch’enquera desperadamein loghens per metter sut tetg ils requirents d’asil che vegnan tochen en Svizra e ston spitgar leu tochen ch’ins ha decidiu davart lur damonda d’asil. Ed ei ha dau process e decisiuns da dertgira, e la „solidaritad“ ella vischnaunca pertuccada para dad esser semantenida.

Mo buca mo tier nus eis ei succediu denton dabia. Nus tuts essan daventai perdetga dalla „tragedia da Lampedusa“ – propiamein stuess ins discuorer dallas tragedias! – nua che dunnas, umens ed affons ein negai, havend empruau da contonscher l’Europa en lur barcas ruinusas. Il diember d’unfrendas munta tschiens e tschiens persunas. Ils maletgs dallas baras e la desperaziun dalla presidenta dil liug nua ch’ils survivents ed ils morts arrivan, sias larmas e ses plaids stinschentain impressiuneschan.

 

Ins ha bein entschiet a far patratgs sch’ei seigi gest d’insister ch’ei seigi scumandau a scadin civilist da gidar persunas sin la fugia, era sch’els ein en prighel da veta, cu els emprovan da vegnir a riva ell’Europa zanua sper la Mar mediterrana. Ni sch’ins stoppi prender enconuschientscha ellas tiaras europeicas che la migraziun seigi in fenomen ch’ins sa sco ei para buca dumignar cun seivs, scamonds e repressiun als cunfins.

 

Consequenzas per nus? Bein dat ei tier nus avunda „letgs freids“, denter auter gest en quei liug nua ch’in hotel vegl ei vegnius danvonz. Mo quei seigi, sco ins sa leger, in’autra damonda. La migraziun cun sias consequezas magari tragicas seigi ina vart, mo da l’autra vart mondi ei per evitar che tut quels letgs freids (ch’ein vegni construi ils davos onns cun pauc mied e mesira!) sappien vegnir occupai a liunga vesta. Solidaritad sin veta e mort!

 

Cristian Collenberg

 

 

 

 

 

 

08/2013

Il grond silenzi o: Perche cha s'algordar fess bain                       

 

Ils 15 avuost precis avant 150 ons es nat a Pisa il poet ladin Peider Lansel. Seis genituors d'eiran its sco randulins in Toscana e vaivan fat là buns affars sco pastiziers. Lansel crescha sü in Italia ma resta in contact cun seis cumün patria Sent in Engiadina Bassa. E plü vegl ch'el vain e plü bain cha'ls affars van, bada Lansel cha seis vair interess es la lingua e cultura rumantscha da sia patria svizra. El dvantarà il plü important poet ladin. Ma il plü grond merit da Lansel per la Rumantschia es seis ingaschamaint per promouver la conscienza rumantscha illa prüma part dal tschientiner passà. Grazcha a la lavur impreschiunanta dal giuven filolog zuozingher Rico Valär esa pussibel dad incleger per la prüma jada che cha üna singula persunalità ha fat per svagliar quai chi's clomess hozindi ün'identità rumantscha. Il fat cha'l rumantsch s'ha pudü finalmaing emancipar dad üna Tschendrulainta e dvantar üna lingua minoritaria respectada ill'intera Svizra es e resta remarchabel!

E co es gnü festagià quist giubileum? La Lia Rumantscha vaiva daspö lönch preparà üna festività ingio chi s'ha tscherchà na be da ramassar persunas da la politica e cultura, ma ingio cha la populaziun rumantscha as pudess propi inscuntrar e festagiar ils 150 ons cun s'algordar da Lansel ed as sentir plü dastrusch güsta in ün mumaint istoric cur cha dispittas e confruntaziuns dividan apparaintamaing la Rumantschia. Sairadas a Ginevra (ingio cha Lansel abitaiva), in Svizra tudais-cha ed a Lugano han preparà per la festa da giubileum da duos dis a Sent. Da tuot las varts da la Rumantschia e da la Svizra rumantscha sun rivadas mattas e duonnas - in custüm o in dschins - ed ils mats ed homens - cun collà nan barbas albas sco cha Lansel tilla vaiva - han chantà insembel cun ils soprans fin chi d'eiran racs. Schurnalistas da tuot las regiuns han descrit la festa sco alch chi traiva adimmaint las Scuntradas d'üna jada.

Quels chi vaivan bavü fingià bocker han para sbragi: "Ni proidiomists, ni rumantschgrischunists, Rumantschs vulain restar!" Ed ils Grischuns tudais-chs e talians sbragivan: "Ünschi Romana sind cool" e "Romanci oggi, romanci sempre!" Oter sco'l flop da la Convivenza avant trais ons, finalmaing darcheu üna festa inschmanchabla chi restarà in memoria per duos generaziuns. Ils Tschilovers sun tuornats tras il Vereina in trens specials ed ils Surmechers cun charozzas sur il Güglia e l'Alvra cun larmas! Ün pa sco'l grondius giubileum da 50 ons televisun rumantscha chi ha fat dvantar superbi als Rumantschs ed als giasts d'utrò!

Ma ohà, la Lia nun ha gnanca remarchà il giubileum. Fingià ils 75 ons daspö la votumaziun per far dvantar il rumantsch üna lingua svizra vaiva la LR considerà sco alch da pitschna importanza. Almain ils 50 ons daspö la mort da Tumasch Dolf quist on nu paran d'esser crodats "aint il mar sainza fuond da l'invlidanza". Speraina be cha'l comité per las festivitats per 100 ons Lia Rumantscha in tschinch ons saja fingià vi da la lavur! Lura almain savessna da che chi s'occupa la Lia Rumantscha dürant quists silenzis!

 

Pradèr da Pradasütta

 

 

 

 

 

 

07/2013

La critica littarara e'ls övs in pel.             

 

Il giast chi cugnuoscha las saramonas legendaricas dals da Ramosch refüsescha almain ses voutas l'invid da la massera:«Eu As das-ch bain servir amo ün toc charn, schi, e be ün païn mösa da mailinterra?» Il giast sa precis chi voul las ses saramonas e guai sch'el nu dschess lura: «Mobain, già cha'l trat es talmaing squisit nu das-charaja dir da na»; da rumper il ritual füss la fin da l'abinanza. Las saramonas sco expressiun chi's as cugnuoscha e chi's sa eir ingio chi sun ils cunfins. Il vesti genetic da quels chi vivan illas muntagnas rumantschas es quel dal resguard. Invezza da dir que chi füss da dir as faja saramonas o chi's tascha, uschigliö pudessi capitar chi't guardan da que tort e cha tü gnissast malvis. Cun che plaschair vain lura tuot rasà oura cun terzas persunas. Duos episodas per illustrar: Eu vaiva let cun interess ün cudesch rumantsch, am vaiva fat ün pêr impissamaints e ris-chà da publichar quels. Sainza rebomb; sün dumanda a l'autur n'haja survgni la resposta, ch'eu nun am figürarà ch'el as ris-cha da metter in dumanda e da discuter cul Chapellan sias tesas sublimas! Il Chapellan d'eira ün laic, sainza dubi, ed il pês, el vaiva fat alch dumandas criticas.

D'incuort es cumparü aint il PIZ ün artichelet davart la litteratura rumantscha. Là vaiv'eu descrit da maniera ironica la situaziun litterara dad hoz sco «chüra dal sunteri e cultivaziun dals morts». Reacziuns ingünas; ün bun ami – e da quels daja eir amo - m'ha però fat attent cha nus, ün puogn plain da Rumantschs, stessan esser cuntaints chi detta amo persunas chi s'ingaschan pel rumantsch. Ün argumaint ch'eu incleg e chi füss degn da gnir discutà plü a fuond. Schi, nus Rumantschs stain dar attenziun da nu perder la simpatia, nus stuvain demuossar unità ed armonia, id es scumandà da's dispittar. Be uschè pudain nus correspuonder al purtret cha tschels as fan da nus, e que vala pustüt per quels chi'ns dan las subvenziuns. Il «far da bravs» ans vain implantà cul spech, nus tuots savain cha'l spech sta sül stomi ed es da mangiar cun precauziun, o lura cun ün oter bel purtret: Övs in pel nu tschüffan cruostas düras. Prodots litterars ed oters chi racoglian unicamaing - schi va bain - simpatia o chi, - schi va normal, nu vegnan gnanca recensats – stessan far mal als autuors ed els stessan esser cuntaints per mincha critica. Be quella dà culur al grischaint dals custabs.

Cun nostalgia pens eu als duels litterars tanter Cla Biert e Duri Gaudenz sur da «Quels chi van e quels chi stan.» Chi chi legia quista columna po pensar che ch'el ed ella voul, dafatta quist: Tipic l'orizont drizzà vers il passà dad ün chi ha surpassà ils 70.

 

Romedi Arquint

06/2013

Uorsin – il film             

 

Per ün film sur dad "Uorsin" as tschercha auncha 2 milliuns. Ils turistikers savuran la reclama. Co üna versiun pussibla dal film in 6 scenas per sponsuors (in stampa grassa) e futurs giasts dal Giapun e da la China:

Prolog: divers viedis cun la Retica düraunt tuot las stagiuns, da la Surselva (cun Alois) in Engiadina (cun Selina) – l'ideja dad "Uorsin" in sia fasa preliminara (RhB)

  1. "Sü ot illas muntagnas blovas, d'inuonder vegnan giò las ovas, al pè dad ün superbi spi .." – lo es ün pitschen vih: Guarda / St.Moritz. In quella chesa ourasom, staun üna duonna (in costüm) ed ün hom (in giacca da la scoula da skis). Lur mattin es Uorsin, da cho a pè cun vstieus da marca (divers sponsuors chi faun affers cun l'Asia). Davaunt chesa es ün auto (Subaru).

  2. Uorsin ho ün problem cun sieus conscolars pervia da s-chellas e plumpas e vo sün l'acla per la plumpa. El schmauncha il telefonin (Nokia) a chesa, ma vo per cunter cun gianellas ed assa (marca da Snowbord bain visibla) sün l'acla chi ho pannels da sulagl (chinais). La not nu dorm' el quaid e bain, ma cumbatta in stil Kung-Fu cunter melvugliaints chi vöglian invuler la bratschadella (Poschiavo turismo) doteda da forzas miraculusas.

  3. Gio'n cumün as dumandani: Es Uorsin gnieu rapino? E'l gnieu maglio dals lufs chi üerlan intuorn vschinauncha? La patruglia da salvamaint vo in tschercha dad Uorsin e valurus chatscheders a chatscha dals lufs (Parc Naziunel e Wolfskin).

  4. Intaunt cuntinua Flurina a fer rösas da palperi (seguond veglia tradiziun chinaisa e giappunaisa) per nu der sü la spraunza. Flurina s'insömgia da la sted cun l'istorgia da sia cratschla (PNS) - vair il cudesch "Flurina".

  5. Uorsin cun sa plumpa vain giò dal munt süll'assa cun svung e sagls. Granda festa da Chalandamarz cun "Jodel and Alphorn" per tuots. Uorsin chatta perfin üna marusa chi chaunta in pop-rumauntsch "Uorsin d'la s-chella" (RTR).

  6. Famiglia rumauntscha (LR) cuntainta cun bap, mamma, Flurina ed Uorsin intuorn maisa a manger tuorta da nusch (sponsur na auncha identificho)

Program d'accumpagnamaint dal film: Engadin-Tourismus: Charme-Kurs für alle – wir begrüssen die Asiatischen Gäste mit Schellengeläut und Papierrosen (made in Japan). Kinder aus dem Engadin werden auf Tournée nach Tokio und Shangai geschickt um Chalandamarz vorzuführen. (GR, Amt für Wirtschaft)

Na - per furtüna nu saregia quist il film dad Uorsin. Ma eir sch'el saregia fat cun art e bain, resta l'eterna dumanda cu cha giains intuorn cun nossa ierta culturela. Vulains üna bella istorgia raquinteda in versiun da film u simplamaing marketing turistic? Ans pudains propi identificher cun üna "Schellen-Ursli-Kultur" u es quella ormai ficziun turistica?

 

Anna Ratti

05/2013

Do que auncha Sybarits in nos temp?       

 

Ill'Antiquited, la cited da Sybaris in Italia dal süd eira üna da las pü benestantas. Il commerzi maritim purtaiva grand guadagn e permettaiva als commerciants üna vita in luxus. La lavur prastaivan ils sclevs. Per la defaisa faivane gnir mercenaris. Ils richs, in fuonz, nu vaivan da fer bger oter cu da maglier da's schlupper, da's divertir al teater, a las garas sportivas u cun duonnas. Ün bel di, ün giardinier chi vaiva memma bgeras rösas ho gieu l'ideja da persvader a glieud a la moda da svöder la launa da lur mataratschs e da la rimplazzer cun petals da rösas. Ils cuntschaints dals innovatuors haun scuviert cun dalet quists nouvs mataratschs na be lams e comfortabels ma eir parfümos da la melgdra savur. Minch'ün es currieu a cumprer petals da rösa per giodair eir el quist raffinamaint. Bainbod avaiva mincha persuna richa sieu mataratsch parfümo.

Quists mataratschs as stuvaiva svöder minch'eivna per rimplazzer ils petals schmarschieus.. Ils orticultuors as mettettan a multiplicher la cultura da rösas e faivan affers scu mê. Cur ch'eir els füttan richs avuonda per implir lur egens mataratschs cun rösas schi sun els dvantos daschüttels. Ils sclevs tramiss a cultivar rösas clegiaivan be pü petals per lur egens mataratschs. Il predsch da las rösas as augmantet ferm, ma üngün nu vulaiva renunz-cher a la nouva moda. Uschè l'ün e l'oter cliaint as impovrit ed avaiva da vender da sieu possess per pudair as cuir inavaunt il luxus giavüscho. Ma il predsch da las immobiglias as sbassaiva eir el, perche be pochs avaivan auncha ils mez per las cumprer. Eir ils predschs da las mangiativas as augmantettan ferm perchè cha minch'ün prodüaiva be rösas. Las impostas nun entraivan pü e la cited nun eira pü buna da pajer sieus mercenaris chi partittan a tschercher furtüna in oters lös.

Da quel temp Pyrrhus, raig da l'Epira, tscherchaiva eir el sia furtüna in Italia, fand guerra cunter Roma. Udind cha Sybaris eira sainza armeda es el ieu a conquister la cited luxuriusa, ho surlascho a sieus sudos la roba da valur ed ho spedieu la populaziun intera in sclavitüd. Hoz nun as so niauncha pü precis inua cha Sybaris e sieus mataratschs as rechattaivan. Ün s'algorda però dal destin da la cited chi crajaiva cha la benestanza saja eterna e la lavur be ün möd d'occuper a la glieud subalterna. In temps da crisa, las rentas nu paun sustgnair ün luxus inütil e custaivel.

 

Claudio Caratsch

04/2013

Setener ensemen                       

 

En posiziuns e declaronzas s'expriman il davos temps adina puspei persunas da num e pum davart igl avegnir (economic) da nies cantun: exponents d'uniuns da commerci e mistregn, directurs da banca, il cussegl guvernativ cumpetent. Il tenor ei quel ch'ei vesi ora mal, e la cuolpa seigien la discrepanza dils interess che sefundeschien sin perschuasiuns nunreconciliablas, meds limitai ed obstachels che nus produceschien sezs.

 

Nus hagien visiuns e studis avunda, monescha il president d'ina impurtona organisaziun economica dil cantun. Ei seigi da sensibilisar la populaziun per damondas da turissem ed economia!

 

Pilver. Ei dat gruppaziuns che han fatg lur patratgs davart igl avegnir, era economic, da nies cantun, da nossa regiun, da nossa tiara; forsa patratgan els perfin en dimensiuns globalas. Partenent il turissem, al qual il president numau attesta la qualitad da "furnitur d'impuls economics per il territori alpin", eis ei vegniu proponiu avon in cuort temps in concept da svilup, ed enteifer quel vegn ei dilucidau la rolla dalla cultura (regiunala, locala). Ins emprova da mussar vias e pusseivladads en tgei direcziun ch'il turissem en nossas valladas alpinas sa anflar sias conturas e producir plivaleta en direcziun da dapli qualitad. Da talas ideas (dil reminent buca diltuttafatg novas) savess ins prender encounuschientscha, examinar ellas e trer en consideraziun nua ch'ei fuss pusseivel da far ils proxims pass e co quels savessen vegnir susteni, denter auter era dil maun public che procura gie per las schinumnadas "cundiziuns da rom".

 

Mo forsa ein las reacziuns sin tals concepts – enzatgei che biars tscherchels resentan gia ordavon sco enzatgei maisudiu – exemplaricas. Quels che discuorien d'in turissem che vul era dar in'impurtonza alla cultura tschontschien a) d'ina nischa che "porti aschia ni aschia nuot" e b) fetschien els il meglier da quescher, els che seigien gie s'exprimi encunter l'olimpiada!

 

Ei seigi da far in sforz e "star ensemen" per segirar la prosperitad, vegn ei formulau el medem mument retoricamein. D'accord. Mo la decisiun da sviluppar autras visiuns che la realisaziun d'in "event" monstrus en diesch onns ei stada ina dalla maioritad dalla populaziun grischuna. Con ditg vul ins aunc castigiar collectivamein quella maioritad cun reproschas enstagl da prender serius ils impuls e las ideas da quels che s'engaschan per in svilup differenziau, per ina diversitad ch'ei pli impurtonta che zacu era en vesta agl avegnir economic dil territori alpin? Cheu tonscha ei buca cun propagar sco recept il "cumbat alla surregulaziun"!

 

Cristian Collenberg

03/2013

Ils 3 marz                

 

da Jost Falett

Illa „Bündner Zeitung“ dals 3 marz 1980 – lündeschdi zieva cha’l pövel grischun vaiva sbütto ils plans olimpics – scriva il redactur Hanspeter Lebrument: „Und das ist das schönste am Ganzen: diese Volk benimmt sich ganz ungebärdet und eigenständig. An Kräften war doch wirklich genug aufgeboten, das für Olympia warb. Aber dann geschah es in den letzten Wochen: ein Abstimmungskampf, energisch und teils glühend wurde geführt.“ El vess pudieu repeter sieu commentar. Propi: pü u main l’intera prominenza politica e turistica ho propago ün „schi“. E darcho ho il pövel (cò druvess que uossa la fuorma feminina: specielmaing las duonnas) decis oter. Perche ?

 

Il concept

Quel s’ho demusso viepü scu fos. Fabricher sü e strer giò per üna milliarda infrastructura - specielmaing hallas da glatsch cha do avuonda in oters lös – nu’s po vender scu persistent. La persistenza nu’s po realiser be sül palperi, quella stu esser concreta. In Engiadin’Ota nu füss resteda üngüna infrastructura da sport, niauncha per la halla da glatsch a Samedan nu d’eira avaunt maun üna declaraziun in scrit cha qualchün la vess surpiglieda. Ed eir tal concept da trafic ho mancho la dimensiun per l’avegnir: p.ex. vess tucho la sgürezza d’inviern Segl – Malögia aint il budget olimpic. Ils promotuors haun manchanto da discuter ad ura il concept culs turistikers ed oters pertuchos in Engiadina, a Cuira ed in Surselva.

 

La propaganda

La propaganda es steda enorma. Il president federel chi’s masda ündesch voutas in Grischun in üna votaziun chantunela, la regenza chi fo reclama püssas voutas in corpore, inserats ed intervistas cun la prominenza, impromischiuns dal IOC, conferenzas da medias sainza fin, ils adversaris exclus da discussiuns, inserats da paginas interas, pins e binderas e placats, ils chos dals „100 amihs dal Grischun“ fin tar Sep Blatter, l’inter imperi da Ringier (p.ex. illa Illustreda Svizra cun 22 paginas per l’olimpiada e niaunch’üna frasa cunter) – uschè qualchosa nu s’ho auncha mê vis in Grischun. E l’ultim üna Arena sü San Murezzan cun ün public organiso chi s’ho cuntgnieu poch olimpic: eir fairplay füss üna valur olimpica. Ma forsa cha la propanada es eir steda exagereda – as d’eira stüfch dad avrir las giasettas. Il pövel grischun s’ho tuottüna demusso scu independent.

 

Las finanzas

Quellas pudessan esser stedas decisivas. Diversas dumandas centrelas nu sun gnidas scleridas ad ura. Mais a la lungia vains udieu quaunt serius cha’l budget saja e cha las finanzas sajan suot controlla. E lura esa tuottüna sto pussibel da spargner infra cuort temp sur 300 milliuns. Que nun ho persvas a tuottas e tuots. Ed adonta cha’l preventiv d’eira uschè sgür nu sun ils politikers grischuns stos pronts da’s parteciper ad ün eventuel deficit. Ma l’IOC pretenda adüna üna garanzia da deficit dal stedi, quelo d’eira cler da prüma davent. L’impromischiun dad Ueli Maurer cha’l Cussagl federel surpiglia quella garanzia – zieva cha la cumischiun da finanzas dal Cussagl naziunel vaiva decis unanimamaing da na – nun ho augmanto la fiduzcha i’ls promotuors. Ed eir ils 360 milliuns da Berna pels nouvs vaguns da la Viafier Retica s’haun demussos scu impromischiun vöda – ils raps nu d’eiran sgüros. La politica da finanzas s’ho demusseda scu poch seriusa.

 

Ed uossa ?

 

Eau sun schligerieu cha quista maschinaria da propaganda cun milliuns nun ho gieu success – que füss sto ün nosch signel per l’avegnir. Ad es ura cha la votaziun es passeda e cha’ns pudains darcho dedicher ad oters temas, eir importants pel Grischun. Ils resultats da la votaziun muossan bain ün cunfin geografic in nos chantun, ma na ün cunfin politic. Que es üna buna premissa per chatter insembel bunas soluziuns per nos avegnir: in ün Grischun sainza Olimpia.