il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2013

Chüra dals seniors, politica ed economia da fabrica                 

 

Schi che mê haun quists trais temas dachefer ün cun l’oter as dumanais Vus? Vus gnaros dalum a savair.

Chüra da seniors: La prevenziun per glieud d’eted avanzeda dvantaregia viepü importanta. Il numer da las persunas chi haun dabsögn da chüra s’augmainta. „Ster a chesa fin a la fin“ es il giavüsch da l’umaun vegl. Quist giavüsch stu esser la devisa la pü importanta tar la fabrica e la gestiun in connex cul fliamaint da seniors. La chüra privata ed üna Spitex bain organiseda faun cò üna lavur preziusa. Scha que nu basta pü cun quist agüd nu resta oter cu dad ir a la chesa da fliamaint. Da la chesa da fliamaint sperescha la persuna attempeda üna buna chüra ed ella sperescha cha que saja scu pü bod a chesa.

La politica: Ella es respunsabla per üna chüra moderna dals seniors. In Engiadin’Ota regna daspö quatter ans dispitta tar la politica pervi da la dumanda inua cha dess gnir fabricheda la chesa da chüra. La cumischiun da l’ospidel e la magiurited dals cusgliers burgais dal circul prefereschan scu lö la spuonda stipa tar l’ospidel vegl. Lur argumaint es la vicinanza tar l’ospidel e’l giavüsch per ün fabricat nouv. L’opposiziun, cun la Glista libra a la testa es da l’avis cha saja ideel da fabricher our Promulins cun üna part nouva ed üna sanaziun da la part veglia. Ils argumaints principels sun la situaziun centrela i’l territori abito cun contuorns plain vita. Impü as po reagir – grazcha ad ün möd da fabricher in etappas – sün nouvs models da chüra. Ils cuosts d’investiziun saregian bainquaunt pü bass.

 

L’economia da fabrica: Ella es sper il turissem la sparta economica la pü importanta in Engiadina. Buffeda sü cun la fabrica schmasüreda da seguondas abitaziuns stu l’economia da fabrica fer quint cha’l volumen tar la construcziun ota giaja al main pervi da las prescripziuns leghelas e pervi cha abitaziuns nu sun pü uschè retscherchedas. Cha’ls rapreschantants da l’economia da fabrica as dostan cunter quist svilup ed intensiveschan lur lavur da lobbi sül parkett politic es inclegiantiavel.

 

 

 

 

 

10/2013

As po que propi viver in Engiadina?             

 

D'incuort sun eau steda invideda ad üna party d'anniversari a Turich. Tuot glieud da listess'eted culs listess interess. Ün purschè brassaiva vi dal spaid, a s'udiva musica ed a gniva discurrieu in gruppas pitschnas. Nossa discussiun eira stimulanta, il tema eira il chaos creativ chaschuno dals iffaunts, da la professiun, dal minchadi da la vita. Cò la dumanda:“Ed in chenün quartier stest tü?“ - „Eau nu stun a Turich, eau viv in Engiadina.“ - Ün silenzi pü dad ot scu la musica as deraset. E lura in tun surprais:“As po que viver in Engiadina?“

Chi chi as ris-cha dad ir a ster sur munts vain confrunto suvenz cun quista dumanda u cun dumandas sumgiaintas. Üngün nun es surprais scha qualchün sto a Turich, Genevra u Basilea. Perfin las citeds da Cuira u da San Galla vegnan acceptedas scu chosa natürela. Ma quel chi sto in Engiadina stu fer quint cun dumandas u - guardo in sen positiv – quel svaglia il buonder. Quist buonder ans animescha da ponderer che chi ans plescha vairamaing vi da l'Engiadina. A's pensa forsa vi da Max Frisch e vi da sieu questiunari cumplex ch'el ho sviluppo dal 1971 davart il tema „patria“. Sia dumanda 6 tunaiva nempe: „Che amais vus in speciel vi da vossa patria?“ Scu resposta pussibla propuona Frisch p.ex. b) „cha la glieud agescha precis scu vus, v.d. cha vus as vais adattos a l'agir da la glieud e cha vus pudais cun que fer quint cun l'incletta da la glieud? u p.ex. d) Cha vus gnis our sainza linguas estras in vossa patria?“.

 

Ma cler cha la resposta adatteda a quistas dumandas inaspettedas da la festa d'anniversari m'es gnida ad immaint pür zievatiers. Mia resposta füss: In Engiadina as po viver fich bain causa cha's vain confrunto cun bgeras opiniuns differentas e möds d'agir differents causa cha's stu fer frunt di per di ad almain üna lingua estra e causa cha's stu fer asvessa tuot que cha's giavüscha cha vegna fat ma cha's po per la peja eir ragiundscher bger. La confruntaziun cul ineguel e different fo our da l'Engiadina üna patria tuot speciela.

 

Cordula Seger

 

 

 

 

 

 

08/2013

Salascheda davaunt chesa                

 

In quista rubrica lascha il Chardun gnir a pled a persunas chi sun gnidas sü da la Bassa e s’haun chasedas tar nus. La traducziun ho fat la redacziun.

 

Eau abit in üna veglia chesa vi d’üna via da pass. Davaunt chesa es üna pitschna plazza cun salascheda inua cha’ls chavals gnivan rantos vi dal mür da la chesa. Avaunt bgers ans es la pitschna plazza dvanteda auncha pü pitschna causa cha s’ho stuvieu fer gnir pü largia la via siand cha’l trafic as vaiva augmanto. Quella vouta as crajaiva auncha da fer frunt al trafic cun schlarger las vias. Intaunt as ho bado cha que nu güda bger e s’ho cumanzo ad instrettnir las vias per cha’l trafic passa be pü cun 30 km l’ura.

Bgers ans d’heja zerclo la plazza causa cha la salascheda am plaschaiva e causa ch’ella s’affaiva culla veglia chesa – per uschedir ün töch „heile Welt“, per rumauntsch „muond idillic“.

Ma poch a poch es il zercler dvanto pü stantus e druvaiva dapü temp causa cha que vaiva viepü bgera terra traunter la salascheda. E cur cha’ls bikers sun gnieus in moda es il zercler dvanto perfin üna activited prievlusa – ils bikers, nu s’occupand da las relaziuns da possess - passaivan in furia davaunt e davous la zerclunza vi.

A passan bgers bus, eir da quels vöds, chi mainan u vaun a pigllier ils giast dal Glacier-Express. A passan eir viepü bgers camiuns chi transportan in nossa bella val grüs, maschinas da fer betun, chevaterras, continers da persunel, tualettas e tiers auncha üna granda part dal materiel chi vain druvo per fabricher garaschas suotterraunas e chesas surterraunas.

La canera e la qualited da l’ajer nun animeschan guera da fer lavuors a l’ur da la via e las arains chi dvaintan plaunet ün po pü veglias as dostan eir viepü.

Que ch’eau manag es: eau d’ho renunzcho al zercler (bod cumplettamaing). Daspö ün pêr ans laschi crescher (bod) tuot que cha’l vent vain cun tuot e que cha la natüra lascha prosperer. La prümavaira sun que las flurs chadaina e’l trafögl alv, la sted – bain assortieus culs balcuns verds – üna flur melna incuntschainta chi’s derasa sur tuot la plazza oura e tiers auncha la vaischla d‘chevra violetta. Il tuot s’ho svilupo ad ün program da cuntrast persistent scha s’il conguela cul ornamaint da fluors uffiziel da la vschinauncha. Chi consista – tuot oter cu persistent – da sorts da fluors estras chi vegnan implantedas la prümavaira, strattas oura ed alluntanedas da sted e rimplazzedas dad ulteriuras fluors estras chi vegnan da lur vart strattas oura ed alluntanedas d’utuon.

Avaunt ün pêr ans ho cumanzo a crescher ün bös-ch aint in ün chantun da la plazza. Üngün nu m’ho savieu dir da che bös-ch cha que as trattaiva, guardand il trunch, la ramma u il fögliam. Zieva var desch ans s’haun furmedas quist an in gün trais fluors. Uossa es que dvanto cler ch’ün pomer as ho installo sün pü da 1800 meters sur mer. Our da las fluors nun ho que do auncha üngüns poms. Ma eau sun optimista, ch’eau pudaro – grazcha al s-chudamaint dal clima – auncha vair, cu cha creschan cò poms.

E siand cha saro glivro fin quella vouta eir il sviamaint da nossa vschinauncha pudaro eau mner in tentaziun – grazcha a mieus poms nets ed indigens - als signuors chi vaun spassegiand tres vschinaucha. Il pês es be ch’eau saro fin quella vouta svessa grischa e plain fodas - zieva avair passanto pü da settauna ans vi da la via da pass surchargeda dal trafic da veiculs. Mner in tentaziun als signuors saro fin quella vouta dvanto üna chosa irrealistica. Il pü da tuot saregia que pussibel da‘ls surmner ad üna baderleda quieta sur dals temps passos, cur cha que daiva cò auncha salascheda.

 

AnnA

 

 

 

 

 

 

07/2013

Plaundscher sün ot livel                

 

Regress tar las cifras da giasts, l'hotellaria ho da sbatter e las pendiculeras faun deficits. Quist sun frasas expressas fich suvenz in connex cul stedi dal turissem in Engiadin'Ota e que pelpü dals exponents dal turissem e da la politica. La dramatica ho ragiunt la culminaziun düraunt las discussiuns davart ils gös olimpics cur cha'd es gnieu dit da püssas varts cha be Olimpia saja capabla da fer gnir a nossa regiun our da la val da las larmas - s-chürischma - e que grazcha als credits da milliards cha la Confederaziun e'l Chantun ans vessan concess.

In fat es que pussibel cha'ls temps ils pü buns per l'hotellaria sajan passos e cha damain turists cu avaunt 10 u 20 ans vegnan ad ir culs skis in Engiadin'Ota. Ma tar quista argumentaziun d'he eau la tendenza da declarer, cha eir la branscha da maschinas da scriver u dals affers da telegrafia u perfin la branscha da fiers da stirer cun vapur sajan hozindi illa crisa. Ils temps as müdan e cun que eir ils bsögns e giavüschs dals umauns.

Füss que pussibel cha quists bsögns e giavüschs as sviluppan viepü in direcziun d'üna natüra intacta? Vulessan ils umauns passanter lur temp da vacanzas in ün ambiaint tradiziunel ed originel? Füss que pussibel cha damain giasts da l'Engiadin'Ota tscherchan divertimaint in fuorma da „fun“ ma cha dapü umauns da las agglomeraziuns urbanas giavüschan quietezza, cuntredgias natürelas e fuormas da vita originelas?

In Engiadina do que per furtüna auncha bgera natüra intacta ed eir fuormas d'üna cultivaziun extensiva chi daun ün buol speciel a quist paesagi unic cun sia cultura e sia natüra. L'existenza da quista natüra basta, ella nun ho dabsögn da granda propaganda. Ma nossa lezcha es que da mantegner quist chapitêl. Eau sun persvas cha nus pudains ans praster da der il pü grand pais al mantegnimaint da la natüra e da la cuntredgia eir scha vains da desister da frequenzas optimelas illa hotellaria düraunt la stagiun ota. Da la crisa evocheda cuntinuantamaing nu's bada bger pel mumaint. Al cuntrari, congualo cul bainster illas regiuns vaschinas da l'Italia, da la Frauntscha u oters pajais dal Mer Mediterraun es il standart da vita in Engiadin'Ota telmaing ot cha'd es bod da's svargugner.

Inua scha na in Engiadina s'inaccordscha il citadin che chi unescha a nus tuots: cha nus essans üna part da la natüra da la quela nus derivains, üna natüra chi demonstrescha grazcha a sia diversited cha nus umauns essans eir be ün dals numerus essers vivaints. Quista arcugnuschentscha es motiv avuonda per cha nossa schmagna economica vegna freneda almain ün po.

 

David Jenny

06/2013

La pü veglia democrazia                

 

„A’s admetta qualchosa pür cur cha que es cumpruvo“. Quecò ho dit ün grand bankier illa televisiun. Politikers ed homens da l’economia da finanzas discuorran daspö ün bel temp da la „strategia da raps alvs“ ageschan però adüna i’l sen dals bankiers. Mincha di vain rapporto i’ls mezs da massa davart acts da corrupziun, da defraudaziun fiscala, da persunas chi survegnan bunificaziuns exageredas e dad ulteriuors ingians. Ed adüna es la Svizra involveda. La magiurited burgaisa in vschianuncha, chantun e confederaziun observan quists fats sainza agir, schi els qualificheschan a quels chi critichan la situaziun scu schmerdeders dal gnieu. Ils partieus politics nu sun pronts da metter terms als speculants da finanzas da nossas bancas. Ma que es la lezcha da la politica da surpiglier respunsabilted e da prevzair las acziuns necessarias. Ma las veglias raits traunter la politica e l’ota finanza sun però memma spessas per pudair lavurer per temp a favur d’ün avegnir güst e legitim. Quist möd conservativ da persister a structuras e regulaziuns antiquedas nun es pü acceptabel, el maina a l’agonia.

In quista situaziun sun singulas persunas criticas e pitschnas gruppas irrelevantas dvantedas activas. In Engiadin’Ota es que la Glista libra chi ho ragiunt la contingentaziun da seguondas abitaziuns e que cunter la volunted da tuot ils presidents cumünels. La votaziun chantunela davart l’olimpiada ho demusso cha’l pövel nu’s lascha fer vair alv per nair eir scha la propaganda es straminabla. Exaimpels sül champ naziunel es l’iniziativa Minder cunter ils excess tar las bunificaziuns e l’iniziativa Weber davart la limitaziun da seguondas abitaziuns a 20 %. Amenduos sun gnidas acceptedas dal pövel, precis scu l’imposiziun dad impostas per persunas richas accepteda in püs chantuns. Tuot quists fats sun segns cha la politica ufficiela e l’opiniun dal pövel as spartan e vaun ourd’glioter. Eche ho imprais landrour la „classa politica“?

Ünguotta, perche uossa as preparan els per cumbatter l’iniziativa 1:12 dals Jusos, per cumbatter üna imposta naziunela sün l’ierta tar faculteds grandas, cunter pejas minimelas e cunter üna chascha d’amalos unitaria. Quistas 4 iniziativas dal pövel as drizzan cunter ün „chapitalissem da bes-chas rapazas“ chi ho chaschuno difficulteds politicas per nos pajais.

Ils Stedis unieus e l‘UE pisseran cha nos secret da bancas dvainta maculatura. In möd taunt pü intensiv protegia e chüra uossa la Svizra ad ingianeders fiscals dal terz muond e da quels svizzers.

Precis seguond il motto:„A’s admetta qualchosa pür cur cha que es cumpruvo“.

 

Robert Obrist, San Murezzan

05/2013

Da cretta e superstiziuns                

 

I‘l Cor da seniors Canziano s’inscuntran persunas pü veglias da tuot il chantun Grischun chi chauntan gugent. Nossas chanzuns sun in tuot las linguas naziunelas. Las chanzuns rumauntschas da l’Engiadina sun per me pü simplas per chanter cu quellas dals ulteriuors idioms rumauntschs. A tuottavia m’he eau già adüseda vi dal puter e’l vallader. Per furtüna do que adüna darcho cherAs collegas chantaduors chi sun pronts da tradür ils texts per cha nus sapchans almain che cha nus chantains. Üna da las chanzuns rumauntschas m’ho fat ün’impreschiun tuot speciela, nempe„

 

Il schnec da Medel“.

  1. Sin ina tschaghegn’han ils da Medel viu, uan ei viu in schnec che veva cornas, sbabava sc’in futiu.

  2. Els tegnan cusseida co seliberar E co il giavel dalla tschaghegna rabitschar.

  3. L’entira vischnaunca sa negin inschign, ch’il ver de far cul giavel ei strighel sa mintgin.

  4. Ils umens van a Mustèr cun grond sbargat, portan en lur Medel gl’avat sin ina grat.

  5. Gl’avat arv’il cudisch avon gl’animal, scungierar la bestia giuador ord questa val.

Refrain:Tge giavel è quei tschò mo ceder sto il giavel, tuttina enzaco.

 

Quista veglia chanzun es gnida arrandscheda da nos dirigent Rico Peterelli. Ad es pussibel da s’imaginer la scena in möd fich viv, scu cha la glieud s’agitan e scu ch’els mainan la lindorna fin finela sün üna bara a l’abat a Mustèr. Quel es lura bun da spedir il diavel our da la val. Il diavel nun ho üngüna schanza, il bön stu guadagner e triumfer.

 

La chanzun es magari difficila ma üna vouta cha’s so cu cha’s stu chanter as ho eir plaschair landervi. Eir tar nus as pruvaiva pü bod da declarer chosas curiusas in ün möd u l’oter, quelo ans muossa l’istorgia. E scha nu’s savaiva cu as declarer qualchosa schi d’eira sgür e tschert il diavel la cuolpa. Lura vaiva que nom da’s proteger. La chanzun am tira ad immaint robas ch’eau d’he passanto in Asia. Ils Momogun süll’isla da Borneo m’haun per exaimpel declaro tar üna s-chürdüm da la glüna, cha la glüna saja gnida maglieda dad ün monster. Ch’els stöglian uossa batter tuotta not ils tamburs scu mez nars per cha’l monster spüda darcho oura la glüna.

Las bottas blovas cha nus clappains vi da nos corp scha nus dains cunter qualchosa sun per els morsas da noschs spierts. Cha’s stöglia sfruscher las bottas cun ün crap plat per cha’ls daints dals noschs spierts dvaintan muots e cha’ls spierts nu possan morder auncha dapü.

- Ach, eau sun propi cuntainta ch’eau viv in üna cultura ed in ün temp chi ho la savida necessaria per declarer bgers fenomens uschè cha nus pudains viver sainza temma e schnuizi!

 

Gertrud Ernst

04/2013

Cited d'Engiadin'Ota – dad her?                

 

Chi chi svutrescha in cudeschs vegls u piglia per mauns texts chi haun var 100 ans bada il spiert dal temp. La lingua es ün'otra, forsa ün po antiqueda. Ma quel chi nu's lascha scurascher da quist möd ester nun imprenda be a cugnuoscher pü bain la vita da pü bod, el inclegia eir pü bain il preschaint. Uschè am es que ieu cun ler las ouvras da Silvia Andrea. Davous quist pseudonim as zoppa la Zuozingra Johanna Gredig chi ho marido dal 1861 a l'impiego da dazi Agostino Garbald ed es ida a ster cun sieu marid a Castasegna. Sia lingua materna eira il rumauntsch, ella ho vivieu sia vita intera i'l intschess taliauna ed ho tschernieu scu lingua litterara il tudas-ch. Ella es dvanteda cuntschainta grazcha a sieus romans istorics davart il passo dal Grischun. Duonnas da caracter staun i'l center da sieus texts. Las cuntredgias da l'Engiadina e da la Bergiaglia l'eiran cheras, ellas sun adüna darcho i'l center da sias reflecziuns. Uschè scriva Silvia Andrea dal 1888-89 in sieus „Purtrets dal Grischun“ sur da San Murezzan Bagn: «Der halbstündige Weg am linken Ufersaume ist eine ununterbrochene Kette von Villen und Chalets. Hier entfaltet sich zu gewissen Tageszeiten die ganze Pracht großstädtischen Lebens zum Verdruss des Naturschwärmers, der in ländlicher Abgeschiedenheit sein Gefühlleben pflegen möchte, zum Entzücken des eleganten Badegastes, der während seiner Kur städtische Gewohnheiten und Zerstreuungen nicht entbehren will.» Que cha la perscrutaziun actuela nomna „la cited temporera d'Engiadin'Ota“ ho descrit l'autura dal 19evel secul già quella vouta in möd fich differenzcho. Il lö nu's scufla be düraunt la stagiun e's zopa düraunt il mais meg davous ils grüs da fabrica, na perfin düraunt il di dvainta il lö üna cited mundauna. Vita urbana nun ho dunque da chefer be cun fabricats dimpersè eir cull'intensited culturela e sociela e cull'identited d'üna societed. Dal 1923, cun passa ochaunta ans vo Silvia Andrea auncha ün pass pü inavaunt tar sias contemplaziuns: «Im Engadin sind städtische und ländliche Elemente vielfach vermischt; reine Bauerndörfer gibt es wenige mehr. Ja, das Engadin möchte ich eine in Dörfer abgeteilte Stadt nennen, (…).» La cited d'Engiadin'Ota – uschè gninsa a savair – exista dunque già daspö 90 ans. Temp avuonda per fer our da quist fat üna schanza per gnir liber da la vacha sencha „autonomia cumünela“ - in bun rumauntsch as dschessa dörfligaist - a favur d'üna vista generela.Cordula Seger

03/2013

No-Olymp-Ja                

 

Finelmaing esser üna vouta tar quels chi haun guadagno! Quelo fo uscheeee bain! Ma melavita vela que be per l’Engiadina e las valledas dal süd. Quellas vals vessan concess ils raps necessaris pels gös olimpics cun excepziun da Bever, Brusio, Lavin e La Punt. Eir il Surses, Bravuogn, Tavo e Clostra, dunque, nos chantunais ils pü vicins i’l nord vessan vulieu quists gös. Ma ad es propi pcho cha nus essans i’l chantun memma pochs e cha nu varon lö üngüns gös olimpics in Grischun dal 2022. Il nord dal Grischun chi ho üna populaziun pü granda ho gieu temma da la „kista granda“, nun ho fat surasèn da las schanzas cha quella vess gieu eir per els u es melsquidaivel cha nus survgnissans las schanzas ed ho perque dit da na. Ma taunt es cler, il pisser pel ambiaint nu po esser sto il motiv perche l’ambiaint vain meltratto in oters lös auncha dapü cu in Grischun tar gös olimpics. Tar nus exista già la granda part da l’infrastructura. Ils adversaris dian cha cun ün schi as cumpra il „giat aint il sach“ e cha quel cumainza lura a spüzzir. Ma nun es que uschè cha ÜNGÜN nu cugnuoscha l’avegnir e cha nossa vita consista di per di d’ün „cumprer il giat aint il sach“. Cun u sainza gös olimpics. Quel argumaint dals adversaris nun es dunque neir na sto propi ün bun argumaint ma el ho persvas a la magiurited dal nord dal chantun.

Que cha’s stu fer uossa es limiter il dan. Sper ils amatuors dal sport e la giuventüna varon forsa da patir - pervi da quist na - il pü ferm las 15 persunas onuredas cul premi da cultura e las 210 persunas chi faun lavur culturela. Els as haun ingaschos cunter ils gös cun inserats da paginas interas.

Els sun quels chi perdan il pü bger, p.ex. nu paun els fer la traducziun da l’imna olimpica in tuot ils idioms rumauntschs, els nu paun cumpuoner la musica e la coreografia per la festa d’avertüra e da finischun. A nu’s po neir na s-chaffir nouvas marcas postelas olimpicas, a nu sun da disegner e da planiser e da fabricher e dad equiper hallas da glatsch. Baunchs e s-chabels bain disegnos, cumadaivels e cumfortabels cha’s po pruner ün sün l’oter nu faun neir na dabsögn ed eir bellas stoffas our da launa indigena per las staunzas d‘hotels mobils as po bel e schmancher. Üna tuorta engiadinaisa our da nuschpignas nu vain fatta e’l ragout speciel olimpic da Tavo nu vain creo. Melavita nu’s stu ne scriver ne tradüer ne fotografer broschüras e paginas electronicas sur dal chantun in tuot las linguas dals olimionikers chi piglian part als gös. Il pü ferm am mancharegia il teater chi vess gieu da gnir giuvo - integrand ils fans da passlung norvegiais – da Dario Cologna, Petter Northug, Selina Gasparin, Lara Gut e Ueli Maurer in rollas principelas e laterelas.

Ed uossa am dumand eau plain buonder, che cha’ls purteders dal premi da cultura e’ls lavuraints culturels pigliaron a maun per rabaglier fin dal 2022 grazcha a lur savida ed a lur fantasia la „milliarda federela“ in Grischun, quella milliarda federela cha’ls gös olimpics ans vessan regalo. Scha que nu vess da gratager füssa da ponderer scha’l Grischun dal süd nu pudess dvanter independent scu 27evel chantun per pudair piglier svessa in maun sieu destin ed ün candidatura per gös olimpics 2030. Forsa cha la Vuclina e las anteriuras valledas sudittas s’associessan cun nus. Il vin vuclina nu stuvess güsta piglier il suramaun, nus pudessans listess rester tal vin dal Signuredi. Skål.

 

Katharina von Salis