il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

05/2013

S.O.S.               

 

Salvains la democrazia! Cumpatriots e cumpatriotas »Il pü grond dun es cur Deis dà il seis sonch pled in libertà» – e que vala per la democrazia ed in prüma lingia pel dret dad exprimer libramaing seis «meini» - e que na be als 1 avuost.

Natüralmaing sto però eir quist dret avair seis limits. I dà per exaimpel valuors fundamentalas cha nus vain surtut dal temp passà. I nu po bain na esser uschè cha impiegats dad organisaziuns publicas possan trumbettar oura otras ideas sco quellas da lur autoritads. Però attenziun, na chi's pudess pensar cha las autoritads nu's tegnan vi da quists drets democratics, qua esa da drovar metodas subtilas. Ün exaimpel ans dà ün evenimaint capità d'incuort illa Pro Engiadina Bassa.

 

Cussagl: As suottamettai cun plaschair a tuottas autoritads!

 

Per furtüna do que aunch'otras metodas per güder zieva als drets fundamentels democratics voul dir a la vaira democrazia. E que capita cur cha vo per interess economics. Imprendains da Karl Marx chi dschaiva: Il prüm vain il manger e pür ziev'as po moraliser. Chi chi fo memma adöver dals drets democratics stu in tels cas eir gnir chastio, e que vela eir per fosas decisiuns dal pövel scu capito tals gös olimpics; co esa da reagir cun chartas ed imnatschas.

 

Cussagl: Imnatschè scha mê pussibel cun repressalias economicas!

 

E cu esa da's duster scha la radunanza cumünela decida da refüser propostas bainfundedas da las autoriteds? Co do que bgeras bunas metodas: Ubain cha nu's salüda pü a la glieud, ubain cha's scriva chartas u ch'as telefona fand reproschas, tuot metodas cha's po be arcumander. Be uschè pudains nus salver ils drets fundamentels da la democrazia!

 

Cussagl: Tar radunanzas «heiclas» stè pü gugent a chesa!

 

As imperchürè impü da piglier sül seri la «solidarited», pustüt scha quella resguarda il turissem. Il Parc Naziunel ho dumando ün sustegn finanziel per las festiviteds da 100 ans. Eir scha's tratta be dad ün pêr milli francs, imprendè dals da Puntraschigna; lur president ho dalum chatto üna s-chüsa per redüer l'import giavüscho: Ad organisaziuns chi's cumpuonan da persunas cun la fosa culur politica es da musser las quauntas cha'd ho battieu!

 

Cussagl: Eliminè scha mê pussibel las culuors politicas nuschaivlas – chi sun quellas cotschnas e verdas!

 

Quist agir va in direcziun da la metoda finala: Schi nu dà oters mezs esa da tour per mans la sgür da Jenatsch: Il meglder esa dad attachar la persuna. I's fa sco schi gess per la chosa, ma i's manaja la persuna. Quista metoda ha manà a blers success in nos chantun e para al mumaint da gnir dovrada in ün cumbat « retardà » tanter ils Rumantsch Grischunist cunter il secretari da la LR.

 

Cussagl: La sgür da Jenatsch dess adüna esser güzzada!

 

PS: Ils exaimpels citos as basan sün fats capitos l'ultim temp.

 

Romedi Arquint, Chapella

03/2013

Ün schi per la ledscha federela da planisaziuns                           

 

Commentar da Claudio Caratsch

La ledscha federela da planisaziun accepteda do a la cumunited üna basa sauna per mantegner vschinaunchas e natüra. In acceptand la ledscha federela da planisaziun as ho musso il pövel grischun e svizzer radschunaivel ed a l’otezza dal möd tradiziunel da mantegner la controlla democratica da nos destin. La nouva ledscha impedescha la proliferaziun da chesinas e chesunas our dal minz da vschinaunchas e citeds. L’iniziativa lantscheda da las organisaziuns da protecziun da la natüra ho pudieu gnir retratta zieva cha la cunterproposta federela ho inclus böts e cundiziuns similas e quista ho uossa chatto incletta tar votantas e votants. Be pochs avessan vulieu mantegner il sistem vegl, chi permettaiva in tschertas parts da la Svizra, pustüt i‘l Valais e illa Surselva bernaisa, da definir zonas da fabrica our illa natüra sainza tegner quint da l’interess generel. Uossa avains ün sistem cler chi mantegna las zonas da fabrica seguond il bsögn per ils prossems quindesch ans. In Engiadina quist problem es sto limito tres l’introducziun da la contingentaziun da la fabrica da chesas da vacanzas qui ho redüt la fabrica da telas e tres la controlla seriusa da nos chantun sur il respet da la limitaziun da las zonas da fabrica.

Eir scha la nouva regla pudess uzer ligermaing il predsch da fabricats, schi la protecziun da la natüra vela bgerun dapü, schi ella es dafatta impajabla, perche cha scha la natüra es üna vouta surfabricheda, schi es ella persa per adüna. Logicamaing eir ils cuntadins, chi vöglian mantegner lur sulam, haun vuscho per la ledscha.

Uossa sperainsa cha l’applicaziun da la ledscha nu perda temp cun adattaziuns specielas scu cha que vo ad ün ir cul artichel constituziunel davart las chesas da vacanzas ; scha que vo inavaunt pudainsa esser cuntaints cul resultat. Ils 3 marz pudessans dafatta tscherner scu di da festa, algurdand a l’acceptaziun l’an passo da l’initiativa Weber e quist an da la nouva ledscha da planisaziun.