il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

12/2013

persistenza ecologica                 

 

Avant cuort ha gnü lö a Scuol üna dieta cul tema “turissem muntagnard persistent – schanza e sfida”, quai in occasiuin dal Di internaziunal da las muntognas 2013. Dürant il di sun gnüts preschentats exaimpels exemplarics ed analisas da la situaziun actuala dal turissem e previstas per l’avegnir. Tschertamaing d’eira avant man buna voluntà dals exponents dal turissem. Pro la discussiun finala han quels discutà divers scenaris, ma masüras impegnativas nu sun natüralmaing gnüdas decissas. Eir vain in quists cas adüna discurrü intuorn la buoglia. Impustüt para, cha’l pled “persistenza ecologica” vegna interpretà adüna a favur d’ün svilup economic, tenor las reglas da l’economia moderna cul oblig da creschentscha. Cun oters pleds: Las pernottaziuns ston augmentar permanentamaing uschinà as discuorra d’üna crisa. Ma persistenza ecologica e creschentscha economica sun apunta üna cuntradicziun – impustüt i’l sectur dal turissem.

Per masürar la persistenza ecologica tenor las decisiuns da Rio 1992 vala “la passiva ecologica” respectivmaing la società da 2000 watt. Eir il Cussagl federal e duonna Doris Leuthard han marcà böts ambizius in quist connex. La Svizra dess gnir trais jadas plü efficiainta quai chi reguarda il consüm da las resursas. Economia verda sül chomp dal clima, da l’energia o da la planisaziun dal territori. In prüma lingia as quinta cul ingaschamaint facultativ e l’autoregulaziun da l’economia. Ün impissamaint insè absurd schi’s guarda la situaziun actuala da la passiva ecologica da la Svizra.

1/1

La Svizra ha surpassà las capacitats in congual cun quella da tuot il muond per trais jadas, congualà cul nivel egualisà dafatta per 5 jadas. I dovress perquai uossa masüras extremas per ragiundscher il böt da Rio e dal Cussagl federal. La passiva ecologica da la Svizra as cumpuona da 65 % energia, il rest as cumparta tanter il terrain cultivà, la pes-cha, cultivaziun dal god e dal pas-ch e surfatschas abitadas. La part gronda es dimena l’energia, üna masüra chi pertocca eir il turissem. Suot quistas cundiziuns resta quai ün misteri, perche cha’l Cussagl federal sustegna l’idea da gös olimpics in Svizra e perche ch’el d’eira cunter l’iniziativa da las seguondas abitaziuns.

So, ed uossa guardaina che cha quai less dir, scha’l turissem alpin pigliess serius quista tematica, nempe da mantgnair las resursas – e tras quai eir la fundamainta d’existenza per generaziuns futuras: Ingünas innaivaziuns artificialas, ingünas colliaziuns da regiuns da skis nouvas, scumandar da s-chodar seguondas abitaziuns na dovradas, ingüns events da massas. I dess amo bleras otras masüras, ma quai maness massa inavant da tillas nomnar in quist lö. Uossa però amo üna visiun speciala: I dà quasi 5 jadas massa blers autos. Perquai as pudessa p.ex. darcheu activar il scumond dad autos in Grischun chi’d es gnü aboli l’on 1925. Il Grischun füss l’unic stadi chi vess ün tal scumond sün tuot il muond. Quai diminuiss dad üna vart fermamaing il factur da la passiva ecologica, da tschella vart füss quai ün factur enorm positiv in quai chi pertocca la qualità da viver ed eir ün eldorado per tuot quels chi nu possedan autos. Quist chantun dvantess sainz'oter ün attracziun unica e pudess schoglier üna pruna problems da noss turistikers.

Chi chi pretenda uossa, ch’eu saja nar dal tuot, sto gnir cun megldras propostas per ragiundscher ils böts proclamats da la politica. Sgür es però, cha dietas chi nu tematiseschan la passiva ecologica nu fan ingün sen. I voul visiuns positivas e magari eir inconvenziunalas. Na adüna be discuorrer da la crisa (che crisa?) economica. Meglder füssa da tematisar las crisas ecologicas e da reagir impustüt sün quellas. Il bainstar nu’s po definir adüna sur il svilup economic, i da sfidas plü grondas!

 

CASA

 

 

 

 

 

 

11/2013

Economia e creschentscha               

 

Il premi da Nobel da l'economia es ün affar dals Americans. Ils ultims ons sun quists premis gnüts surdats tuots ad economs e specialists neoliberals dals Stadis units. E chi ha provochà la gronda crisa d'economia e da finanzas da l'on 2008 chi dà amo hoz da ruojer? Quai sun stattas las bancas americanas e la politica d'economia neoliberala globalisada chi's basa adüna sün üna creschentscha economica. L'economia as basa hozindi sün vaschias da ris-ch o da l'ambiaint.

 

La definiziun da "creschentscha" es insè fingià üna masüra indovrabla per definir il stadi d'üna economia d'ün pajais. Scha la creschentscha da l'economia importa p.ex. in China 12 % l'on, alura es il stadi effectiv dal bainstar da la populaziun amo adüna bler plü bass sco pro nus, ingio cha las moderaturas da l'intervista dal di da la Televisiun svizzra vegnan sblachas schi ston comunichar, cha l'economia nun es darcheu na creschüda tenor giavüsch e reglas. In seguit amo ün pêr argumaints perche cha la masüra da creschentscha es indovrabla sco termometer dal bainstar d'ün stadi economisà neoliberal.

 

La creschentscha p. ex. in Svizra

- va hozindi adüna a charg da l'ambiaint

- va a favur dals acziunaris e da la speculaziun da finanzas

- nu prodüa plazzas da lavur nouvas e nu schoglia la dischoccupaziun

- ha consequenzas negativas pel svilup dals stadis dal terz muond.

 

Üna consequenza da quist möd economic e da la globalisaziun da las finanzas sun eir tuot las centralisaziuns e restructuraziuns dal marchà. Our da motivs finanzials nu renda quai plü da prodüer in Svizra, las plazzas da lavur da l'industria vegnan spostadas a l'ester, e las plazzas da lavur dal servezzan (administraziun, bancas, sgüranzas) vegnan scufladas infin cha la vaschia schloppa (Grezia, Spogna), ma eir pro nus pudess quai esser üna dumonda dal temp, impustüt sül sectur da las bancas.

 

Minchatant am dumonda, sco cha quai d'eira pussibel plü bod cha mincha staziun da la Retica (dafatta Carolina) vaiva ün capo staziun. Ed hoz argumentescha la Viafier retica, cha our da motivs finanzials stöglian gnir serradas eir staziuns centralas plü grondas. I dess amo üna pruna exaimpels sumgliaints. Natüralmaing cha computers e roboters han müdà cumplettamaing la structura dal möd da viver. Ma las reglas da l'economia s'han eir müdadas e quai es faquint amo plü fatal.

 

CASA

 

 

 

 

 

10/2013

Fusiuns da cumüns                

 

Fusiuns da cumüns sun actualas, pel mumaint sun ils cumüns da Scuol, Sent, Tarasp, Ftan, Ardez e Guarda in trattativas per fuormar ün cumün. In discussiun stà dafatta da dar nom al cumün nouv "Engiadina Bassa", quai chi fess però sen be, scha tuot ils cumüns da l'Engiadina Bassa gnissan fusiunats in ün cumün. Üna regiun – ün cumün, quai füss üna visiun innovativa ed adattada als bsögns d'hozindi per surviver i'l muond globalisà. Cumünanzas cun structuras pitschnas han vieplü fadia, da tgnair dür politicamaing, economicamaing e culturalmaing, dafatta eir in reguard a la lingua. Il böt d'üna fusiun nu po be esser da professiunalisar la politica e l'administraziun, dad ingrondir l'efficienza e spargnar cuosts. In prüma lingia stuvess la fusiun manar daplü democrazia. Democrazia funcziuna be, scha las forzas politicas sun rapreschantadas tenor lur fermezza ils gremis politics. Plü bod d'eiran las radunanzas cumünalas visitadas bain. Hozindi fan part impustüt persunas cun interess persunals. In seguit mia proposta per ün cumün efficiaint, innovativ e persvasiv:

1/1

Cun ün tal sistem han tuot ils partits e tuot las gruppas d'interess vistas da gnir integrats illa respunsabiltà politica. La politica dvainta plü transparenta. Eir il fieuter politic gniss ün pà schlokià e la democrazia survgniss aurora. La refuorma da territoris dal Chantun es bain avanzada. Previs sun uossa regiuns, p.ex. la regiun "En" chi cumpiglia l'Engiadina Bassa e la Val Müstair. Quistas regiuns fan però be sen, sch'ellas fuorman eir circuls d'elecziun cun sistem da proporz. S'inclegia, cha'ls partits pussants as dostan cunter ün tal sistem. L'autocrazia politica in quist chantun sto però planet avair üna fin, e quai in tuot ils reguards. Las sfidas chi'ns spettan in avegnir sun grondas. Ün adattamaint da las structuras politicas fess insè nair dabsögn. Eu sa, l'idea es fich revoluziunaria. La dumonda es natüralmaing quella, scha la populaziun es pronta da ris-char müdamaints fundamentals. I'l chantun Glaruna a tuottavia funcziuna quist sistem.

 

CASA

 

 

 

 

 

 

08/2013

Quo vadis Scuol ?                    

 

Quo vadis Engiadina bassa? Scuol es il lö principal da l'Engiadina Bassa, tenor la charta d'economia il center turistic, tuot quai chi'd es intuorn Scuol es l'uschedit runc (alpine Brache), cun oters pleds zona neutrala economica. Intant chi vain investi a Scuol da maniera schmasürada esa fich difficil, da chattar investuors o credits da banca favuraivels per intents economics illa füergia (Brache). Scuol es ün exaimpel classic, sco cha l'avegnir persistent vain impedi tras ün svilup exagerà. Invezza dad imprender dals sbagls dad otras regiuns (ouravant tuot da l'Engiadina Ota), as voula inchaminar üna via offensiva, sainza as confuonder da dischavantags culturals e – magari eir economics.

 

Pigliain sco exaimpel il proget per ün hotel da quatter stailas sül anteriur areal dal Engadinerhof: Resort&Spa! Fingià be quist expressiun. Quants oters hotels lavuran cun quista "catchphrase" – o per bun rumantsch: cun quist slogan üsà. Per che na tour ün pled rumantsch? Eschna quia in Engiadina o in America? Pro ün volumen d'investiziun da tants milliuns francs esa eir da far la dumonda davart la transparenza dals investuors. Vegnan quia zoppats o lavats raps? Na be i'l hotel svessa, dimpersè eir in reguard a las abitaziuns da vacanzas da seguonda proprietà chi vessan da güdar a finanziar il Resort? Adonta cha üna tala finanziaziun es contestada eir pro experts ed adonta cha'l pövel ha trat il frain in merit, malavita ün pà massa tard. E lura füss amo la dumonda cardinala da la creaziun da valur: Sun quai impressaris, mansterans e lavuraints indigens chi realiseschan il fabricat? Han las autoritats da permiss insomma influenza pro quist proget ed ha il cumün pretais obligs in merit? Ingio vegnan p.ex. depositats millis da m3 da material da s-chav. Es quai in vicinanza? Sun gnüdas fattas retscherchas, scha'ls giasts dad ün tal hotel da quatter stailas e'ls possessuors respectiv las possessuras da las abitaziuns da vacanzas viagian cul trafic public? Profità il commerzi cumünal e regiunal dad ün tal manaschi? Che consequenzas ha quai sül trafic dad autos in cumün?

Müdaina la scena: L'avegnir dal Scuol Palace. Resta quel ün oget da speculaziun? Han ils interessents, chi voulan realisar ün center dad arts cun ün concept persistent insomma üna schanza? Intant es el gnü inchantà per ün import radschunaivel. Üna pitschna spranza resta.

Las autoritats cumünalas dischan adüna, cha'ls cumüns nun hajan ingüna influenza süls andamaints economics. O bella quista! Nu sun quai las radunanzas cumünalas chi decidan sur da zonas e sur da la planisaziun?

Eu nu sun quel chi nu vess pront propostas per alternativas. Malavita nun haja il dret fuond politic per chattar uraglias avertas. Forsa interessa però listess ad üna o tschel che ch'eu vess per testa per nüzziar il terrain in Brentsch (Ex Engadinerhof): Il cumün cumpra il terrain e metta quel a disposziun in dret da fabrica ad üna corporaziun cumplessiva. Quella erigia abitaziuns favuraivlas per famiglias indigenas, localitats per la giuventüna (disco, lös d'inscunter), ün ristorante del popolo e localitats da mansteranza pitschna. Implü localitats per arrandschamaints culturals e per congress. Quai s-chaffischa plazzas da lavur persistentas e da tuot on. In connex cun ün eventual center dad art pro'l Palace pudess eir naschar ün lö d'inscunter multicultural.

Plü co facil stuna cun quist'idea ün pà sole illa cuntrada. Vediamo!

 

CASA

 

 

 

 

 

 

07/2013

Economia nouva e globalisaziun                 

 

Al cuntrari da las teorias classicas d'economia – hozindi nomnadas pegiorativ "Old Economy" – nu parta l'economa nouva plü da l'idea, cha la s-charsdà da roba fixa il predsch. Illa "new economy" crescha il predsch d'üna roba pür cur ch'ella es disponibla universalmaing. Üna rolla importanta giova natüralmaing eir la revoluziun digitala e quella nun ha müdà nüglia vi da l'extensiun dal chapitalissem e vi da la demontascha da la vart sociala, dal service public e per part dafatta vi da la politica. L'economia es dvantada quasi virtuala.

1/1

E lura regna amo adüna la cretta irremovibla a la creschentscha economica. L'economia sto crescher on per on, chi cuosta quant chi vöglia e sainza resguardar las consequenzas per ambiaint e reservas da materias prümas. Ils exponents da l'economia sun eir dvantats pussants. Hozindi regna l'economia in blers cas sur da la politica. Corrupziun es adüna plü derasada, eir in noss contuorns. E lura füssan qua amo ils uschedits servezzans secrets, chi collavuran intensivmaing cun las grondas firmas da computers e raits da comunicaziun – e gnanca la chancelliera da la Republica Federala Angela Merkel nu voul savair da quai. Ingio giaina a finir?

 

CASA

06/2013

Il gnieu da las randulinas                   

 

Suot il tet dasper la stanza da büro da nossa chasa daja daspö ons ün gnieu da randulinas. Quista prümavaira d'eira il gnieu magari donnagià ed eu nu faiva quint cha las randulinas fessan eir quist on adöver dal gnieu. Avant ün'eivna as han alura fat vaira divers da quists utschels adesters ed id ha cumanzà ün travasch viscal. Infra cuort temp es gnü manà nanpro il material necessari per la reparatura. Cun üna disciplina exemplarica vegnan ils svouls coordinats. Scha'l gnieu es fingià occupà cun lavuraintas e lavuraints, alura spetta tschel utschellom in möd fich disciplinà sün lur ingaschamaint, saja quai cun ün svoul sül lö pac toc davent o sül tet da la chasa vaschina. Davo pac temp es il gnieu cumadà e'l pêrin as drizza aint. Bainbod as dodaraja alura als pitschens chi sbrajan per nudritüra.

Il pensar social e l'agir cumünaivel da las randulinas para intact, üna qualità chi apparaintamaing va a perder vi e plü pro'ls umans. Forsa ch'ün bel di eschna darcheu dependents da quist dun. Vediamo e sperain.

 

CASA

05/2013

Amics: viver sainz'auto                 

 

Ils Amics desistan da l'auto, il possess d'ün veïcul a motor es scumandà. Quai in prüma lingia pervi da la "mobilità automatica". Els voulan impedir cha lur glieud giajan massa dalöntsch davent da lur territori per ch'els nu perdan la controlla sociala. Implü pretendan els, cha l'auto contribuischa considerabelmaing a la decadenza da la naziun, ch'el es ün prodot da luxus, ch'el es massa char e privlus. Els nu sun dimena cunter l'auto per motivs ecologics. Quai nun es però neir na relevant causa cha lur passida ecologica es insomma egualisada – eir sch'els douvran p.ex. diesel per metter in funcziun agregats da forza electrica. Invezza dals auto tegnan ils Amics chavagls e charozzas.

Eir scha l'argumaint dad evitar l'ir in gir sur distanzas plü lungas tuna absurd schi lessa glistess restar ün mumaint pro quist tema. Quai adüna resguardand il fat, cha las reglas dals Amics paran extremas e na plü realisablas hozindi. E pür: In quants pajais dal terz muond viva la glieud be cun ün standart da vita minimalischem chi nu garantischa per part gnanca il surviver? Che füssa, scha quels desdrüessan noss ambiaint da listessa maniera sco nus? Ma quai be sco remarcha sperapro.

La mobilità e l'adöver da l'auto pro nus ed in oters pajais industrialisats surpassa ils cunfins in möd exorbitant ed i fess nair dabsögn, da tour cumgià da quist möd da viver. Agir in circunferenzas regiunalas e na globalas. Ma l'auto es dvantà cult e simbol da status e'l svolar cun l'aviun medemamaing.

S'avincinar ün pà a las reglas dals Amics eir in quist reguard nu füss forsa gnanca uschè mal…

 

CASA

04/2013

Amics: Fuormaziun e qualificaziun            

 

Ils commembers da la cumünanza da cretta Amics van a scoula 8 ons e davo esa finito. Davo lavuran els ill'agricultura cumplessiva, voul dir sco paurs, provedituors e mansterans. Per l'economia e l'educaziun dals uffants pisseran las duonnas.

In noss contuorns e nossa cultura d'hozindi ün fatinchapibel ed impussibel da s'imaginar.! Pro nus nu's poja far avuonda perfecziunamaint professiunal e quai vain eir propagà dal stadi e da l'economia. Il mürader sto almain far la scolaziun per dvantar polier, il falegnam as sto perfecziunar sco maister, la cuschinunza absolvescha la scoula d'hotelleria. Ed üna buna part da la giuventüna as decida per üna carriera academica. E chi fa la lavur da basa? Per furtüna daja la glieud da l'ester chi surpiglia las lavuors. Che fess l'economia svizzra sainza tuot quellas impiegadas e'ls lavuraints da l'ester chi lavuran i'ls ospidals, pro la chüra, ill'hotelleria, sül chomp da fabrica, illas universitats, ed in posiziun da cader? E quai provochescha natüralmaing üna tscherta tensiun da rassissem, schi nu basta gnanca plü ün fuormaziun excellenta causa cha la glieud da l'ester es amo plü bain qualifichada per tscherts posts.

Per far damuossadra voula la matura, per far il paur ün certificat federal. I quinta la fuormaziun maximala, ils talents e las inclinaziuns specificas van a perder. Manca propcha amo, cha bazegners e nonas douvran ün diplom per perchürar lur abiadis, quai chi d'eira pelvaira l'idea d'üna exponenta da la politica. Eu sa, la fuormaziun dals umans es fich necessaria e quai sün tuot ils nivels e sün tuot il muond, savair es eir pussanza. E la vita economica e sociala in Svizra as mouva sün ün nivel enorm, ün dals nivels ils plü ots sün quist muond. Perche lura vulair müdar alch?

L'economia es eir in Svizra üna vaschia chi pudess - sco cha quai es capità in oters pajais industrials - schloppar plü svelt co quai cha nus crajain. Nus eschan ün pajais da servezzans, l'industria ha pers millieras da plazzas chi sun gnüdas spostadas a l'ester. Id es da far quint, cha'l secret da banca vain aboli, almain per persunas da l'exteriur chi han fin uossa pudü zoppar lur raps in Svizra. Ils schefs da las bancas grondas svizzras rendan finigià uossa attent a quai chi segua: Prunas da plazzas da lavur i'l sectur da las finanzas van a perder. Ün oter problem sun ils cuosts da vita ed impustüt eir il viver sül ün nivel chi pretenda, cha pro bleras famiglias han dad ir a lavur tuottas duos parts, voul dir hom e duonna.

Il sguard in tscherts pajais da l'Europa muossa üna gronda tragica. Impustüt persunas cun fich buna scolaziun sun dischoccupadas. Ed ingün nu sa da dir, co cha quai guarda oura pro nus in tschinch ons.

Natüralmaing cha'l sistem dals Amics reguard la fuormaziun da professiun es antiquada. Ils Amics nu cugnuoschan però ingüna dischoccupaziun ed adonta da lur povertà relativmaing gronda han els üna buna qualità da viver. I nu füss forsa gnanca uschè mal da structurar nossa vita darcheu ün pà in quella direcziun da viver. Qualità da vita nun ha adüna da chefar cul standart da vita e – fin finala – neir na adüna cun üna fuormaziun chi segua be a las reglas da la pussanza e dad ün savair fich specialisà chi vess alura da gnir bunifichà cun ün nivel da viver schmasürà e chi maina eir in blers cas ad üna società da duos classas.

 

CASA

03/2013

Il pövel grischun nu voul “proporz”.. e cuntrafà quatras a la constituziun federala    

 

Minchatant nu’s poja incleger l’agir da las votantas e’ls votants dal chantun Grischun. Dad üna vart han els vuschà als 3 marz 2013 cunter il proget per gös olimpics, da tschella vart refüsà l’iniziativa per ün sistem da proporz per las elecziuns dal Grond cussagl. Tuot ils partits burgais han sustgnü sainza resalva il proget per gös olimpics, han però cumbattü l’iniziativa pel proporz (cun exepziun dal pps). Ils partits da la schnestra (cotschen-verd) han cumbattü il proget per gös olimpics ma sustgnü il proporz. Fingià pro otras votaziuns d’eira da constatar il listess fenomen. Il pövel grischun vuscha bler tenor las parolas da la vart schnestra.

I’l Parlamaint grischun occupan ils Socialdemocrats da 120 sezs be güsta 13 sezs, ils verds ingüns. Ils interess dad üna buna part da las votantas e’ls votants nu vegnan rapreschantats dals politikers, e quai pervi dal sistem da majorz. La pussanza es petrifichada. Las pretaisas d’üna democrazia intacta nu sun accumplidas. Il chantun Grischun zappa davo aint a la gronda part da tschels chantuns. E’l pövel grischun nun ha vuglü correger uossa quista situaziun. Ün misteri! Chi dà uossa la resposta als promotuors dals gös olimpics chi vaivan pitturà nair l’avegnir da quist chantun sainza quist evenimaint schmasürà. Els svessa? Il listess vala per las seguondas abitaziuns etc.

 

“Eir la logica as basa sün premissas, a las qualas nu correspuonda nüglia i’l muond real, per exaimpel sülla premissa da chosas, da l’identità dal listess fat in divers puncts dal temp.” vaiva dit Friedrich Nietzsche. E quai d’eira la fin dal 19 avel tschientiner. I füss ura e temp per ün müdamaint da las structuras politicas in quist chantun. Üna schanza es darcheu passada. Puchà!

 

CASA