il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

03/2014

Trilogia da guerra e pasch            

 

"Ün sudà chi cumainza a stübgiar, nus es finigà bod plü ingün”

(Heinrich Böll)

  • Quantas jadas n’haja fingià dudi da recruts o sudats la frasa: “Scha Tü vast a militar stoust stüder las cellas dal tscharvè”. Ed uossa la dumonda: Perche stüdna las cellas, tuot la rotscha da sudats sün quist muond invezza da stübgiar per chi ch’els cumbattan e perche ch’els seguan als cumonds da quels chi douvran lur cellas be per giodair lur possess e lur idea illusorica, cha la pasch possa gnir garantida be tras armas? L’Ucraina, la Siria, l’Egipta, la Libia, l’Africa centrala, mincha di novitats da guerra e purtrets dals sudats, cun armas ed ögls imbarrazats, e cun sguards sainza cheu – apunta: schi pensessan alch, alura dessna il man a lur inimis, pigliessan cumgià e gessan vers chasa. Uschè gnissna eir incunter a tuot quellas e quels, chi han pussibiltà las revoluziuns, da maniera paschaivla sün las plazzas a Kairo, Kiew, Istanbul ed in blers oters lös. La gronda part dals umans da tuot ils pövels voul be üna, e quai es la pasch. “Ma qua es adüna inchün chi cumonda e regna” chanta Konstantin Wecker ed el ha radschun. Ingio chi crouda ün despot tira a sai ün nouv la pussanza, quai vala per persunas singulas e per regenzas. Id es ün pa sainza vistas. La pasch mundiala es illusorica fintant cha’ls sudats nu cumainzan a stübgiar.
    I nu’s disch naa la guerra. I’s sto murir tras ella o viver tras ella.

 

"Cutivar temma da guerra es il tric da glieud chi fan buns affars culla guerra”

(Hermann Hesse)

  • Ün bun exaimpel es la crisa actuala da la Krim. Quel a Mosca provochescha, quella a Berlin e quels a Brüssel, Londra, Paris e Washington reagischan da lur vart cun provocaziuns. I sun quels stadis, chi exporteschan las plü bleras armas - e l’industria dad armas sto funcziunar, i va per plazzas da lavur. Quai s’ha dit eir la magiurità dal Cussagl naziunal svizzer. Els voulan exportar armas eir in pajais chi sun involvats in guerras (per part internas) e stadis chi s’impippan da drets umans. E quia am duomonda eir, che chi capitess, scha’ls impiegats da l’industria dad armas, minas e bombas cumanzessan a ponderar che ch’els prodüan e per chi ch’els prodüan vairamaing.

 

“Nus vain vis umans consciaints, chi faivan lur dovair immez las guerras las plü imprudaintas, sainza resentir üna cuntradicziun”

(Albert Camus):

  • I’s tratta simplamaing da’s trar oursuot da nüglia. Uschè daja üna furtüna metafisica da sustegner l’absurdità dal muond. La conquista o’l gö, l’amur immensa, l’indegnaziun absurda – simils omagis sporscha l’uman a sia dignità in üna champagna, illa quala el es superà da prüma davent.” CASA

 

 

 

 

 

 

02/2014

Ün di sainza esters                      

 

Il di da Chr. B. nu cumainza bain. A bunura survain el ün telefon da sia figlia, cha la fabrica haja stuvü serrar, causa chi mancaiva üna pruna persunal. Impustüt las maschinas da producziun nun han pudü gnir missas in funcziun. Chr. B. es our'd sai. Perche nu pon ils lavuraints svizzers surtour las lavuors dals parasits da l'ester? M.M. disch, cha quels nu sajan pronts da far la lavur da merda. Davo as voul el laschar manar dal schofför in seis büro. El ha invlidà, cha la pulizia es gnüda a til tour il di avant per til metter al cunfin. Il permiss stagiunari d'eira scrodà. Uschè sto el chaminar fin pro la staziun e tour il tren. Rivà in cità voul el baiver ün cafè pro'l kiosc. Ma quel es serrà; mancanza da persunal. La buna glüna es fingià passada a bunura ed uossa bada'l cha sia vaschia es plaina. El s'avincina a la tualetta publica. Üna spüzza penetranta til retschaiva e be cun grond s-chiff pissera el per la svödada da la vaschia, "Pervi da mancanza da persunal nu vegnan las tualettas pel mumaint pulidas" esa scrit sün ün fögl pro l'entrada. Uossa telefona el a T.B. per savair las novitats politicas. Pover T. as rechatta a l'ospidal, el es dat giò sülla via causa cha la naiv e'l glatsch nu d'eiran rumids. Seis bratsch fa mal ed el spetta daspö duos uras sün ün meidi. La sala d'aspet es stichida plaina. T.B. sbraja in seis telefonin cha que saja ün s-chandel da laschar spettar ad el uschè lönch. Chr. B. til cufforta: Almain survainst ün meidi svizzer. E dal rest: hoz d'eira il tren be mez plain. Tü vezzast, nossa cumbatta cunter l'invasiun dals esters ha success!

 

CASA