il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

03/2014

Tschernas e votaziuns                 

 

Il pövel ho suvenz ün bun sensori politic. El bada cur cha’l möz es plain, scha’ls politikers nu reageschan ad ura. Peter von Matt scriva in „Das Kalb vor der Gotthardpost“ (2012): „Es ist nicht nachgewiesen, dass das Volk dümmer ist als der Durchschnitt seiner Politiker.“ Respostas cleras a l’urna sun gnidas adüna darcho, sün champ regiunel, chantunel e federel. Ils ultims exaimpels sun l’ouvra eletrica da cravun giò la Calabria, l’iniziativa cunter l’immigraziun da massa e’l schi a l’iniziativa da Franz Weber. Hoz disch dafatta Jürg Schmid, il CEO dal turissem svizzer, ch’el hegia vuscho per l’iniziativa Weber, cha nus stöglians gnir davent dad ün turissem d‘ immobiglias vers ün turissem da pernottaziuns.

In Engiadin’Ota ho la populaziun dit da schi avaunt ün pêr ans cun 72% a la contingentaziun da seguondas abitaziuns, inizieda da la Glista Libra. E l’an passo – zieva l’iniziativa da Franz Weber – ho il listess pövel dit da na cun precis listess bgers pertschients ad üna ulteriura restricziun, inizieda da la listessa gruppaziun politica. Il pövel ho reagieu a maun da la situaziun müdeda. – La Glista Libra ho eir impedieu tres sia petiziun cha la plazza aviatica vegna vendida (per il predsch da terrain agricul – aint il center da l’Engiadin’Ota !) uschè cha’l pövel nu vess pü gieu da dir ünguotta a reguard il svilup futur da la plazza aviatica. Tar la chesa da chüra es il Cussagl da cumön resto stinedamaing tar sieu proget surdimensiuno illa costa stipa davous l’ospidel – que chi ho custieu ün bel rap – e’l pövel ho dit da na cun 2/3 da las vuschs. La Glista Libra vaiva opponieu da prüma davent, ho però gieu memma pochs sezs aint il Cussagl per mner pü bod il proget sün üna via radschunaivla.

Ed uossa vains gieu tschernas aint il cussagl regiunel da l’Engiadin’Ota. Per guadagner las votaziuns aint il cussagl nu bastan buns argumaints – a drouva vuschs, avuonda duonnas ed homens chi tegnan sü il maun al dret mumaint, voul dir üna fracziun ferma. Tematicamaing ho la Glista Libra gieu avuonda success per legitimer sia lavur politica: contingentaziun da seguondas abitaziuns / sustegn per l’iniziativa Weber /petiziun plazza aviatica cul resultat giavscho / na a gös olimpics / na al proget Farkas. A‘s vess pudieu crajer, cha la populaziun sustegna quista forza politica tschernind las commembras e’ls commembers da la Glista Libra, specielmaing uschè cuort zieva il cler resultat a reguard la chesa da chüra. Ma tar tschernas pera il pövel da funcziuner oter cu tar las votaziuns tematicas. Il resultat dals 16 marz dischillusiunescha: la Glista Libra es gnida pü debla impè cu pü ferma. Perche ? Il motiv po esser la partecipaziun a l‘urna. Politica voul dir: fer ir tres sieus interess. Chi chi ho bgers interess fo ferma reclama e guarda cha l’egna glieud giaja a l‘urna. Que nu funcziuna tar tuot ils partieus listess bain. Scha be 20% vaun a vuscher esa pü difficil da’s fer valair. Il pövel ho decis – in möd democratic.

 

Jost Falett

 

 

 

 

 

 

 

02/2014

Viva Sandro e Selina - Chi less lur dress?     

 

L'Olimpiada d'inviern ha portà a blers gronda satisfacziun. Impustüt las medaglias chi sun tuornadas da Sotchi in Engiadina ed in Val Müstair han fat plaschair. La populaziun indigena ha fat festa per ils vendschaders, als scolars jauers hana dafatta regalà ün di da scoula. Uossa chi nun han plü d'imprender rumantsch grischun as poja para tour ün pa plü loc. Ed ils plü gronds fäns inchantan sün Ricardo tuot inchantats ils dress da Sandro o da Selina per cha la "Schweizer Sporthilfe" possa darcheu rimplir la cassa.

Avant ün on d'eirna in plain cumbat per decider sch'ün'Olimpiada vess da gnir fatta in nossas valladas. Forsa ch'alchüns sun uossa amo grits o trists cha quai nu capita. I dscharan cha Sotchi saja üna "Erfolgsstory" e nu pensan gnanc'ün mumaint ne quant cha quels gös han cuostü ne quantas plajas illa natüra chi lascharan inavo. Chi sa scha qualche reporter muossarà co cha'l "bel clerai", la traducziun da Krasnaja Poljana, guarda oura in ün pêr mais?

Üna persuna satisfatta es in mincha cas il president da la Russia. Il quint da quel sochi es i sü: L'inter muond ha vis cha la Russia da zar Vladimir es üna pussanza, almain in quai chi reguarda la capacità da far alch da grondèr e da savair organisar. Ma ils abitants da Sotchi s'han para fregats dals gös e sun its a far il bogn aint il mar. Temperaturas da 20° nu sun güsta l'atmosfera per giodair propi sports d'inviern. E quels chi han spais ün pêr milli francs per ir a sustgnair a lur atlets s'han sentits sco ün tröpet ün pa pers - i mancaivan las fuollas da fäns. Blers sun restats a chasa, forsa eir perche chi füss stat massa seccant da passar adüna inavant tras controllas da sgürezza sco aint ils aeroports.

Ils atlets as pudaivan però fregar da tuot quai, els ans han muossà quant buns chi sun, scha quai saja a Sotchi o inclur oter. Ans pudaina fregar eir nus? In fuond esa cler, nus vaivan dit da na, pro nus nu daraja gös olimpics in avegnir! Ma avant ün on vaivna dit da schi a l'iniziativa cunter las seguondas abitaziuns. Ed hoz? La ledscha proponüda dal Cussagl federal piglia pel chül a tuots chi vaivan vuschà per frenar il svilup exagerà. Ella permetta amo adüna chi "cunvain" da vender la chasa paterna per tilla müdar in abitaziuns per esters ed ir svess a fabrichar üna chasa nouva a l'ur dal cumün! Scha'l parlamaint nu corregia la ledscha saraja da far ün referendum e lura darcheu üna votumaziun. Para chi detta eir da quels creppuns chi lessan tuottüna l'Olimpiada in Grischun e fessan il plü jent eir els darcheu üna nouva votumaziun.

 

Ingio giascha il problem? Nus vuschain hoz suvent sur da temas chi nu sun fuormulats dal tuottafat definitiv. Pro l'Olimpiada as trattaiva da raps, il NA d'eira dimena cler e net. Pro'l scumond d'abitaziuns d'eira fingià plü cumplichà. Ed il plü cumplichà saraja da metter in pratcha il resultat da l'ultima votumaziun. Quants contingents per chi, cura, quant lönch? Plüchöntsch camariers portugais o müraders spagnöls o indschegners da la Germania? Scha nus vuschain eir in avegnir sur dad alch chi nun es uschè cler sco Farkas o la rundella a Schlarigna daja stress - avant ed impustüt davo la votumaziun. E lura poja capitar ch'adüna daplüs as dscharan: Impè da stress - plü jent ün dress!

 

Pradèr da Pradasütta

 

 

 

 

 

 

01/2014

La politica e sieus göins            

 

La politica nu gioda hozindi üna granda stima. In vista ad üna situaziun poch clera as tegnan bgers vi da las vardets dal passo, guardand inavous crajane dad affrunter l'avegnir, pitschens e grands s-chandels da corrupziun u eir dad inrichimaint na transparent, la glista es lungia. Suvenz vain la politca domineda da dumandas da pussaunza dals partieus e na da la chosa; a's fuorman blocs inua cha la pü ota devisa es dad avair radschun. Eir scha la situaziun s'ho müdeda, as tratta que da na der tiers cha'ls oters pudessan avair radschun e da na tschercher insembel soluziuns chi paun satisfer. Interessant esa in mincha cas scu cha'l Partieu liberel craja da stuvair demusser united a tuot predsch illa dumanda da la chesa da chüra e da vegls a Samedan.

Ün oter exaimpel es la refuorma dal territori. Avaunt pochs ans vaiva l'Engiadin'Ota fat ün prüm pass vers ün penser ed agir politic regiunel s-chaffind ün parlamaint tschernieu per granda part dal pövel. Co sun lura eir gnieus reglos adüna dapü affers d'interess cumön per la val: dasper l'ospidel e Promulins il Museum engiadinais, la scoula da musica scu eir las structuras turisticas. Insembel vo que meglder, es la devisa! Cuort temp zieva haun vuscho a Cuira tuot noss grandcusgliers unanimamaing per l'eliminaziun dal Cussagl dal circul, da güsta quel parlamaint cha votantas e votants da l'Engiadin'Ota vaivan vulieu. L'argumaint – pustüt eir dals liberels – d'eira, cha saja meglder da fusiuner las vschinaunchas. Ed eir co as sgratta il simpel votant la testa: Ils sforzs dals listess partieus burgais da fusiuner las vschinaunchas nu meritan dapü cu l'etiketta dad activited dad ALIBI. Els prefereschan il status quo, l'autonomia cumünela cun magari contrats da cooperaziun cun otras vschinaunchas. Quistas uschenumnedas cumünaunzas d'interess scu l'economisaziun da las immundizchas etc. sun las instituziuns las main democraticas e transparentas, - dafatta que daun els tiers - chi da l'otra vart consüman üna granda part da las finanzas cumünelas. L'ultim exaimpel d'ün penser regiunel es la protesta da Puntrschigna cunter il plan regiunel per las cuntredgias da protecziun!

 

Romedi Arquint