il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH

03/2014

La prümavaira vain pü bod cu pü bod       

 

Illa part sura da la val da l’En giaschaiva ün luf aint illa sumbriva d’ün larsch chi cumanzaiva a chatscher e guardaiva giò la val. El eira cuntaint e saduol, el vaiva güsta maglio üna da quellas bes-chas be launa e cun cornas strupchedas.

Illa planüra suotvart currivan las ovas svelt vers süd e straivan davent il terrain chi’d eira gnieu suotour il glatsch alguo. Auncha pü al süd vaivan ils vadrets üso vi d’üna platta da spelm e vaivan do liber ün cuvel in fuorma d’üna bavroula lungia.

Il luf Pavel giaiva our’d via a quista cuntredgia, eir traunter di e not causa cha vivaivan in quista bavroula schimgias, schimgias tuctas e plumpas ma prievlusas. Ellas vaivan töchs da fier lungiaints e da culur, sch‘ellas traivan vi d’üna rincla tacheda vi da quels töchs pudaiva que der ün’explosiun chi faiva grand dan. Gio da tuot vaivan las schimgias chatto quistas armas aintasom il cuvel.

A Pavel es gnieu ad immaint sia bsatta Tatjanka chi savaiva da quinter da temps remots dad aunz l’ultima perioda da chalur. Quella vouta hegian quinto ils babuns da temps da glatsch da pü bodun chi gnivan bger main svelt cu il temp da glatsch actuel chi’d eira gnieu inaspettedamaing e chi vaiva eir bger pü svelt darcho cumanzo ad alguer. Ils lufs da quella vouta – chi eiran auncha bainquaunt pü grands – sajan gnieus al listess temp scu otras schimgias no dal nordost. L’ossadüra cha Pavel vaiva chatto pü bod aint il vadret derivaiva prubabelmaing dad üna da quellas schimgias cun ossa fina ed üna fich granda coppa dal cho.

Quists essers raffinos ed indschegnaivels nun hegian gieu auncha üngüns chavels ed hegian cuviert ils detagls da lur corp per fer tuot auncha pü excitant. Aint illas fodas zuppaivan els da quels s-chierps chi glüschivan e tschüvlaivan, cun quels s-chierps pudaivane discuorrer ün cun l’oter e s‘exciter. Lur concurrents chi vivaivan lo – eir similas schimgias – als vaivan vendieu lur terrain e vaivan lascho pajer quel terrain cun ün liquid scu öli chi spüzziva da que curius. Els crajaivan da pudair viver inavaunt in lur cuvels s-chudos ma las schimgias dal nordost las haun ingianedas. Quella vouta as numnaiva ün tel agir corrupziun causa cha que nun eira mê pussibel da cumpruver.

Fin cha l’intera val eira sütt‘oura e lura darcho surtratta cun glatsch haun els vivieu taunt inavaunt ils üns sper ils oters, els s’haun amos ed ingianos, els haun mangio que cha’s pudaiva auncha digerir in ün möd u l’oter. Alura sun els morts oura tuots insembel – ma a s’haun sviluppos oters essers pü simpels apunto quels chi vivaivan uossa aint illas bavroulas.

Il sulagl vaiva cumanzo a tschiorbanter a Pavel, el s’ho vout da l’otra vart ed ho observo al castor suotvart chi vaiva güsta schmers ün chastagner giuven, survart il stambuoch chi magliaiva spurella d’er (equisetum) e dasper el la talpa chi rusigliaiva cun confidenza vi d‘ün grigl-talpa cha’s chattaiva darcho pü suvenz.

E la morela da l’istorgia: Terra nun avair temma da las schimgias.

 

Hansjörg Hosch

 

 

 

 

 

 

02/2014

Da naiv, glatsch e spikes         

 

Inviern es inviern, ubain cha s‘ama u cha s‘ödiescha l’invern. Scha’s viva in Engiadin’ota as fess meglder da giodair l’inviern. Eau am dun fadia da’l giodair.

Cur ch’eau eira giuvna nu pudaiva l’inviern river bod avuonda – oura süls skis, sü per las muntagnas cun las pels, culs runels u cun las pendiculeras e schmuntedas in furia u cun giodimaint. Suter sül glatsch nair cun musica our dal radio a transister u filer culs patins sü Malögia. La saira ir culla schlitta sülla via dal Pass dal Güglia – quels pochs autos chi circulaivan quella vouta vaivan glüsch ed as pudaiva ir our’d via per temp. Fer cun collegas ün stizi da passlung e sperer cha’ls peduns nu giajan a spass aint in quel stizi il ruinand per dal bun. La prümavaira ir già aunz cruschigna a smedas in crusch ed in traviers süls lejs. Liberted püra, a nu daiva bod ünguotta pü bel, ün paradis.

Cul temp haun las vschinaunchas miss no maschinas per preparer las loipas e quellas loipas eiran fich bunas da Malögia fin giò Zernez. Il prüm il stil classic, lura il pass da Siitonen e l’ultim il skating. Adonta da l’eted viepü avanzeda dvantaivans viepü svelts aunz cu cha vains cumanzo a gnir darcho pü plauns e per glivrer vainsa renunzcho dal sport da passlung: il schnuogl, il chalun, l’equiliber, la cundiziun, la temma da cruder e stuvair ster sü. La naiv düra artificiela süllas pistas m‘ho fat passer la vöglia dad ir culs skis – clappo avuonda ed in uorden uschè.

Dad ir culla schlitta vainsa stuvieu renunzcher già fich bod: memma bgers autos sülla via da pass, adüna dapü sablun e per glivrer la rumida da naiv a terrain. Per la peja daiva que üna via aposta per schlisuler – ma l’eira memma stipa e zieva ün pêr ans haune glivro da la preparer. Eir la prosma via da schlisuler nun ho gieu success, l’eira memma planiva. Il glatsch süls marchapes e süllas vias as stu mustrager scha pussibel sainza cruder. Bastuns da skis u da muntagna güdan, üna terza u quarta chamma do tegn scha’s sglischa e‘s stu fer quint da cruder causa cha nu’s reagischa pü uschè svelt. Ma a nu’s suos-cha schmancher ils bastuns aint il bus…

Per river saun e salva tres l’inviern e per pudair giodair l’inviern d’he eau lascho metter spikes vi da mias s-charpas. Uossa poss eau ir a spass süllas sendas da naiv e passer sainza panica e sainza prievel sur il glatsch vi. In vista a la sgürezza dals giasts pudessan persunas chi daun a fit abitaziuns da vacanzas ed in speciel hoteliers metter a dispusiziun a lur giasts simils spikes – uschinà pudess que capiter cha’ls giasts stöglian passanter las prosmas nots a l’ospidel invezza da ster a l’hotel….

 

AnnA

 

 

 

 

 

 

01/2014

Il dilemma dals„Zweitheimischen“            

Ün pled chi saro bod u tard auncha dad inventer (la red.)

 

Scu hom giuven d’he eau passanto duos ans ill’Africa dal vest, que es sto ün temp pregnant. In speciel d’he eau imprains a cugnuoscher - illa convivenza culla populaziun naira – il foss chi exista traunter ils indigens e’ls Alvs privilegios: que nu dependa da la culur da la pel u da la lingua, la derivaunza es decisiva. D’üna vart ils Nairs inragischos chi cumbattan mincha di per surviver, da l’otra vart l‘Alv privilegio chi maina lavur e munaida. Düraunt ils prüms mais da mieu segiorn d’he eau giodieu – ün po naïv – la convivenza allegra traunter ils Nairs e’ls Alvs ma cul temp es creschieu ün tschert melesser. Quist melesser as basaiva süll’arcugnuschentscha cha Nairs ed Alvs nu sun frers, precis scu cha’l patrun d’üna firma e sieus impiegos nu sun frers. La provgnentscha aristocrata es innata ed ella buolla la relaziun: Il patrun vain respetto ma el nu vain amo. Specielmaing sch’el vain be cò e lo in Africa e distribuescha almousnas da Nadel.

Curius, quista algordaunza - per bun rumauntsch as dschessa flash - a mieu temp in Africa am vain tar la debatta davart la convivenza traunter ils Engiadinais e’ls proprietaris da seguondas abitaziuns. Schabain cha la problematica dal terz muond nu po gnir applicheda ün ad ün schi as po listess constater parallelas: Our da la situaziun da dependenza resulta ün’uscheditta „Hassliebe“. Da confuonder quista cun amur es prubabelmaing precis uschè naïv scu scha’l turist chi vo in Africa craja cha‘ls indigens amiaivels ed allegers sajan tuots amihs.

 

David Jenny