02/2014

Democrazia ed acceptar decisiuns dal pövel                         

 

Democrazia es ün sistem politic, i'l qual il pövel ha üna funcziun essenziala ed üna influenza directa. Elecziuns e votaziuns libras, il princip da magiurità, respettar l'opposziun e la constituziun, protecziun dals drets fundamentals e'l respet dals drets umans; quai sun ils pilasters d'üna democrazia intacta ed ideala. La Svizra ha üna constituziun democratica. La basa es per part la revoluziun francesa e l'illuminissem.

In connex cul resultat da la votaziun sur da la limitaziun da l'immigraziun daja uossa pretensiuns da parts dal pövel in divers pajais europeans (democratics), tanter oter in Germania, in Frantscha ed in Ingalterra. Il pövel voul drets directs e na be decisiuns sülla via parlamentara. La Svizra es gio da tuot ün exaimpel reguard ils drets fundamentals da mincha singul.

Cler, la Svizra vala sco richa - economicamaing e culturalmaing. Il standart da vita es ün dals plü ots sün tuot il muond. L'index 2012 "human development" metta la Svizra sün la 9avla plazza. Eir pro'ls index dal prodot naziunal brüt ranghescha la Svizra in posiziuns davantvart. Pro la glista da la qualità da vita es nos pajais tanter ils prüms desch. Sainza dubi: Id es ün grond privileg, da pudair viver in Svizra. Che laina daplü?

Ils index as basan tuots süll'economia e süls raps. E quai sun eir ils factuors chi regnan quist pajais. L'umanissem, l'etica, l'egualità sociala, quai es secundari in üna valütaziun da qualità da vita e bainstar social e psichic. Üna buna cumprouva per quista pretaisa d'eira la votaziun sur da la limitaziun da l'immigraziun da glieud da l'ester. Ed eir la perplexità davo la votaziun. Il pövel ha decis, sco cha oters pövels dal rest vessan magari sgür eir decis: I savura dapertuot pro l'umanità ün zich da razzissem. Sco cha Albert Camus disch: "Mincha spermal, fat ad ün uman - independent da che razza - es üna degradaziun da tuot l'umanità." E quai es eir il cas pro quista votaziun. Ils argumaints per dir da na a l'iniziativa d'eiran ouravant tuot ils motivs economics ed egoistics. Il punct central d'eira il fat, cha la Svizra pudess star economicamaing plü mal sainza il sustegn da glieud da l'ester. Cha que va quia eir per umans, quai nun es stat prioritar. La glieud da l'ester, eir quels chi sun fingià quia, vegnan instrumentalisats sco factur economic.

E davo la votaziun uossa la gronda confusiun ed eir la temma. Motiv per quists sentimaints nun es la situaziun intscherta da tuot ils Na-svizzers in nos pajais, impustüt da quels, chi han da tmair ün repatriamaint, dimpersè la temma, cha nossa populaziun vess damain bainstar economic.

Ed uossa il tema da quist artichel. Perche na transpuoner la decisiun tenor ils intents dals iniziants? Acceptar las consequnzas da la decisiun da la magiurità da las votantas e'ls votants. Far quint cul cuntracuolp economic e social. Agir da möd democratic. L'ignoranza da la decisiun democratica nun es quista jada faquint uschè simpla. I cumonda quista jada eir ün pa la politica globalisada. Na sco pro la decisiun da l'Inziativa da las Alps chi nun es hoz amo na realisada o – e quai esa malavita da tmair: la decisiun reguard las seguondas abitaziuns. Il pövel ha vuschà e s'ha s-chaffi üna situaziun ün pa delicata, na be sül chomp da l'economia dimpersè impustüt in reguard a l'umanità, e'l respet invers ils conumans. La democrazia vain da temp in temp ün pa strapatschada. Da tuottas varts. Ma ella sto esser inviolabla, in tuots cas.

 

CASA

 

 

 

 

 

 

01/2014

Ün muond da scienza es creativ           

 

Il cuntschaint fisiker, filosof e portader dal premi Nobel alternativ Hans-Peter Dürr disch in ün discuors: "Il punct essenzial es insè quel, cha no tuornan darcheu a la decentralisaziun, uschè cha l'uman possa darcheu as partecipar in möd creativ als process. In quel mumaint, cha no nun eschan plü dependents dals carburants fossils e da la mafia d'energia e cha no revgnin a quai chi'd es disponibel in noss contuorns dvainta la decentralisaziun pussibla. Las structurs da pussanza dvaintan inütlias e minchün(a) sainta directamaing il muond chi til circundescha. No dovrain ün muond creativ da sapchüda, ingiò cha nus nu fain adüna adöver da copchar ad oters. Nus avain la lezcha e la sfida da müdar il muond a man da noss güdizis"

Quist expressiun lascha liber üna gronda schelta dad interpretaziuns. Cun leger ils cudeschs da Dürr am pudessa però imaginer la seguainta valütaziun: Dürr es ün scienzià arcugnuschü chi proclamescha la passiva ecologica egualisada e la società da 2000 watts. Cun sia pretaisa da decentralisaziun s'oppuona el a la tenuta da blers scienziats ed eir da partits politics ecologics ed organisaziuns chi s'occupan da quist tema e chi pretendan cha'ls problems possan gnir scholts be in möd globalisà. El nu metta in dumonda directamaing quista tenuta, ma el disch: "L'imprender ourdadoura milliereas da dumondas e respostas, per pudair superar ils problems da quist muond, nu basta. Quai chi'd es gnü imprais sto gnir transfuormà subit illa realtà per pudair incleger cha'l savair acquistà nu basta adüna, chi fa dabsögn d'üna adattaziun creativa". Quai cul vulair chattar alternativas e na vulair desister ad üna creschentscha da l'economia e mantgnair il nivel da viver i'ls pajais industrialisats nu funcziuna. Dürr s'es natüralmaing eir consciaint dal fat, cha l'epoca dals ölis minerals va planet a fin. Economia globalisada sainza carburants? Na da s'imaginar. La roboterisaziun e la virtualisaziun dal muond stà eir in stret connex culla globalisaziun. Ed eir quel svilup sto gnir intercurri. Google p.ex. es sülla megldra via, da controllar ad absurdum la vita da mincha individi uman. Precis sco eir l'NSA, il Servezzan secret american. E medias socialas sco p.ex. Facebook voulan far crajer, ch'ellas güdan ad amegldrar la convivenza tanter ils umans e las culturas. Il böt da l'umanità sto esser quel, da survendscher las guerras, da tegner chüra da l'ambiaint e da schoglier ils problems socials. Hans-Peter Dürr es pelvaira ün optimist instancabel, ma na ün sömgiader, perquai es el eir fisiker.

 

CASA

il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH