istorgias

Publicaziun dal roman da Cla Biert: La müdada.

Il cudesch es gnü restampà dal 2012 a chüra da Mevina Puorger Pestalozzi.

La chasa editura Limmat Verlag e la famiglia da Cla Biert han dat il permiss al Chardun per quista publicaziun.  

 

Il cudesch „La müdada“ as poja retrar illas librarias.

Cla Biert: La müdada

 

Tegna davent il gnif da la chavra! Cucca!“ cloma Tumasch suot la vacha oura. „nu vezzast ch'ella savura!“

„Che savur'la?"

„Quai es l'uzöl da tschella chavra, guarda che ch'ella savura, schi vezzast!"

Tuots rian. L'uzöl dà paivers cul nas pel üver aint e tschercha il tettel.

„Bombom, uossa esa lura la babilonia cumpletta“, disch la mamma, „tadlai chi chi vain giò da s-chala!"

I's doda üna üerla agüzza chi cloma:

„Mo che s'impissaivat, sar maschel Balser, bain sgüra ch'eu chat eir sainza far glüm, eh, quista s-chala suna ida sü e giò plüssas jadas, hai, grazcha fich, maschel Balser; gnit üna jada, bargnoccals, dai!"

Quai es duonna Boscha chi vain pel lat. Ella implischa oura tuot l'üsch d'ui cun seis cuf. Aint in ün man tegn'la la checla dal lat, sün bratsch ha'la ün pop dad ün on e vi da la schoccuna lada struozcha ella davo amo duos bruozzelets, da duos e trais ons, ün per vart.

„Buna saira la brajada", disch'la cun bocca lada, riantada d'üna bella rischla da daints albs, "quista saira pigliaina duos e mez, nesa“, fa’la giò pels pitschens, chi‘s zoppan tmüchs davo la schocca via.

„Quai es meis Nuotin, e quist es meis Chasperin dal chül cotschen, el ha gnü mal il vainter, povrin, cha'l ha mangià las pillas da bapsegner e quist banadi quia, ella fa hop hop chi squassa tuot, „quai es meis Duri.“

Intant cha duonn'Aita masüra oura il lat our da la brenta, schi ella va via pro Seraina e disch:

„Mo che brava matta, propcha üna brava chi lascha tettar ils uzous e güda a mamma a gnir our da la stoppa cullas lavuors."

Lura as volva ella vers duonn'Aita e disch mez dascus:

„Üna bella matta, vossa Seraina, quella lura chatta bainbod ün, hi hi; hai hai, ün da quists malnüzs“, ella tschütta via vers Tumasch e tira int il culöz:“o nun esa vaira, duonn'Aita; scha'ls homens vessan els da prestar quai cha nus otras vain da prestar per dar vita als uffants, schi füssan bels pops, ho ho, schi lura nu

vessan peida da stübgiar davo tagnins chi nüzzajan üna bella pulenta“, ella bütscha il plü pitschen sün bratsch, „quai cha quels, praistan lapro, „ella dà amo duos bütschs bletschs süllas massellas taisas dal pop, chi squassan, „es robas da rier da schloppar, nu dschaivat eir, duonn'Aita?“

Jon es passà sü, Tumasch mundscha inanvant sco sch'el nu dudiss; Seraina cavia fa uraglias mür. Mo uossa il pop cumainza a sbragir be da's stranglar, e cavia, aint il san, sbeglan ils uzous. Mo duonna Boscha fa cuortas: ella as tschainta, fa oura ils büttels e dà via al sbrajaler seis bel pet alb, tant ch'el tascha be dalunga e tira

a bainplaschair. Mo da tavellar nu rafüd'la nimia:

"Vaivat dudi, duonn'Aita, da quel bel d'ün Curdin Riola? Para ch'el stopcha maridar a la figlia dal mulet, marita'l tuottafat, quist vaglianüglia, battafö, s-chavez ch'el es ün, ir per las palingornas schnarrantond las mattas. Basta ch'el scriva poesias e fa chanzuns he he, Musikgan ischaller Laschte ramfan! L'artist, dischna, hai propcha artist früt da la pultrunaria. Quel dess be gnir bap, lura è'l curà da chanzuns e poesia e d'oter crom malnüz, hi hi. La muletta intant, quella ha tschüf l'utschè“, ella dà üna chandunada a duonn'Aita e ria suotoura, „e starà bain avuonda; quai chi nu vain dad el, sto gnir dals vegls. Manzögnas disch'la be chi cribla mo quai nu fa nüglia, nu dschaivat eir, duonn'Aita, la manzögna ha cuorta chomma, mo ferma e svelta!"

"Quants uffants vaivat vairamaing?, dumpera duonn'Aita e va via vers l'üsch"

.Set, per intant."

Duonn'Aita tegna amo adüna l'üsch avert, in tschel man la cröa cul lat, tant cha duonna Boscha sta sü, fa aint ils büttels, piglia seis trais früts suot bratsch e va da s-chala sü. I's doda amo üna têr pezza co ch'ella tavella inavant, da spech e farin'arsa ed ustrida.

Seraina ha glivrà da laschar tettar, a la fin; Tumasch serra il vierchel e piglia la brenta sülla rain.

Id es gnü tard, quista saira, in chascharia è'l ün dals ultims. Cun tuornar ha'l inscuntrà a Violanda Sartea, sia marusa da scoula, e s'ha fermà ün momaint.

"Al Firà da Pasqua esa bal!" ha'la dit.

„Ah, mo eu gnanca nu sa sch'eu vegn.“

"Perche bricha?“

"Ma, quist sigliöz, tuotta not. . .“

I d'eira s-chür, tant chi nu s'ha vis inandret sch'ella riaiva propcha, cur ch'ella ha dit:

„Tü nu manglast ballar adün'inavant!"

Tumasch ha dumperà:

"Che fast quista stà?“

„Mo“, ha'la dit, e quista jada s'haja vis ch'ella riaiva, „forsa vegna davent."

„lngio?"

"In mincha cas in cità."

"A schi?"

„Sast, be per dir, eu sun stüffi marscha da star qua, in chasa, tuot mias conscolaras sun idas, e scha tü savessast che cha Mengina ha quintà da sia plazza giò la Bassa! Quellas han lura bè in cità, be lavurinas bellas, maschina da lavar, chadafös nettas, e pon ir eir amo a kino! Ed eu vess da star qua e strar la zocca? Na na! Nu voust ir eir tü?"

„Mo, eu starà qua, per intant."

„Schi chau! Nun invlidar da gnir a bal!"

"Chau!“

El tilla guarda davo.

Tumasch s'algorda amo da quella jada, cur cha d'uffants els faivan chasinas sül godin sunteri, bellas chamonninas cun fruonzla secha e müs-chel, ed el vaiva dumperà a Violanda sch'ella til dess ün bütsch. Lura ella til vaiva tut intuorn culöz e til vaiva dat ün bütsch sün ün ögl. I d'eira da quai bletsch.

Davo d'eiran gnüts pro eir Nuot e Chasprot e vaivan fat üna stalla pellas puschas, ün ui pels chucals; las puschas da tieu d'eiran ils chucals cullas saidlas düras, e quellas da larsch la bescha; pellas chavras d'eira romins sechs cun duos pucals pels tettels. Chasprot savaiva cleger oura perfin da quellas cun cornas. Mo Chasprot nu vaiva dumperà scha Violanda til less dar ün bütsch. Cur ch’ella es lura eir ida a scoula, schi Tumasch nu vaiva plü das-chü dumperar da quellas robas. Be quella jada aint in alp, là Tumasch bod ch‘el

vess dit: eu n'ha jent a tai. E quai d'eira stat uschea:

Sar Balser e'l bap da Violanda d'eiran its aint a masürar il lat. La daman a bunura, cur cha'l sulai es i sü ed ha fat glüschir las costeras plainas fluors, schi Tumasch e Violanda d'eiran its sur la tea sü, davo quellas sendinas cha las vachas s-chavatschan aint illa costa, a cleger grusaidas. I d'eira la costa crö, ün tapet cun püschels cotschens e verds e tacalins brüns tanteraint, a verer da suot insü. Ils monchs da lain as stordschaivan cun rumper, cha la scorzina scorchaiva davent glischa e laschaiva gnir oura ün'odur amara chi

as masdaiva cul füm da la tea. Il ventin fraid da la daman portaiva our da la vallatscha ils clings da las

s-chellas dal muvel süt, e sü dal plan gniva il schuschur da la Clemgia chi faiva glüschir argient seis stortigls da serp tras la palü. Tumasch vaiva clet ün bel püschel, da quellas cun pom, e til laiva güsta dar a Violanda,

ch'id es gnüda sa sour Babina da cajò sü, quella plufra, e clomaiva: ää, marus e marusa, cornas, ää! E lura nu s‘haja pudü dar las grusaidas, nun esa, e per dir chi s'haja jent, d‘eira eir massa tard.

Quella saimpla d'üna Babina curriva adüna davo.

Mo cun ir inoura, là mancaiva pac ch'el vess dit.

Sül sez davantvart tschantaivan ils homens chi vaivan tut aint immez a cusdrina Chatrina. Quella vaiva quella jada vainch ons; e suot il sez vaivan miss a Babina plajada in ün pon, impè cha a Tumasch ed a Violanda vaivan lovà in rain sün ün pon fain aint il fuond dal char, suot la tscharada. Our in S-charl, ils homens vaivan bavü bler vin e faivan mots cun ir sül char. Il bap da Violanda ha dalunga fat cuorrer il chavagl, i d'eira gnü tard, ed ha clomà:

"Arià!"

E lura il char ha cumanzà a siglioccar e sbaloccar sur la crapp'oura. Mincha jada chi gniva üna chünetta,  oppalà, dozaiva sü a tuots trais davantvart, be per ajer sü dal sez, chi staivan rier e tgnair ferm a cusdrina Chatrina aintimmez. Tuots duos tilla staivan tgnair. Tumasch e Violanda han trat la tscharada sur ils cheus aint. Per chi dess ün sigl plü grond pro las chünettas chi's pudaiva be plü ingiavinar oramai. Davo passats oura la storta da Mingèr haja cumanzà a plover adüna plü spess. E cur cha'l chavagl ha cumanzà ad ir al pass, quels tocs chi va amunt, schi ha dat aint la daracha, cun tuns da tschêl; i daiva giò sco cun sadellas. E plü chi plovaiva e plü bel chi d'eira suot la tscharada. I's dudiva a cloccar la plövgia sülla taila; quai d'eira sco suot ün tet, sco in üna chasina, be els duos sulets, ün dasper tschel. Cur cha la sajetta scleriva la via, tanter las letras oura, schi els duos dombraivan fin a set per spettar a tunar sün tschêl; üna jada d'eira stat da dombrar be fin duos, lura haja dat ün tal sfrach, cha'l chavagl s'ha spivi e sar Cla ha stü tour inavant eir tschel brarsch per tgnair las mastrinas. Davo è'l lura darcheu gnü inavo cul bratsch intuorn il flanc da Chatrina ed ha schmachà cul man. I riaivan amo adüna davantvart, sül sez; sar Balser scuttaiva minchatant alch aint per ün'uraglia a Chatrina e tilla pigliaiva cul man intuorn culöz, ch'ella daiva güvels e vaiva

tuotta pezza il sguign. I han lura guardà inavo. Mo i nu savaivan cha la tscharada vess üna fourina. I han dit:

"Quels dorman.“

Tumasch nu vaiva das-chü tour a Violanda cul bratsch intuorn culöz, nemain intuorn il flanc. El sentiva be vi da seis bratsch il bratsch da Violanda, da la givella fin pro'l chandun; quel toc d'eira plü chod co tschai. Tschai gniva adüna plü fraid, davo cha’l vent vaiva cumanzà a boffar sü da la val. Davo üna pezza haja

cumanzà a stalivar la plövgia, e cur cha'l chavagl ha dat aint in cuorsa, our dals Valancs, schi quels sül sez riaivan darcheu e faivan mots. Mo Tumasch e Violanda nu staivan rier. Els tadlaivan blerant co chi plovaiva finin tras la not s-chüra coura. E lura Violanda es gnüda cun seis man fin nan cunter il daintulin da Tumasch, culla palma averta amunt. Il prüm as vaiva senti be il fraid dal man, lura da la pel ümida, las fodas e las düritschas, e pür davo la chanvella, las lisüras e planin il chod chi'd es tuornà aint ils mans; cun schmachar es gnü il chod sü pel bratsch e nan da la givella sü pel culöz fin aint ils chavels, e cur ch‘ella ha eir schmachà ün zichin, schi haja briclà las chommas fin oura pro‘ls peis, e Tumasch ha dit, sainza chi‘s doda, be culla leua e culs lefs:

Eu n'ha jent a tai, eu n'ha jent a tai! Adüna inavant, e‘l pass dal chavagl repetiva: eu n‘ha jent a tai, eu n‘ha jent a tai. . . Cun passar giò dal stip as dudiva l’aual da plövgia chi culaiva suot il char e'l chantinöz da la serra vi da las roudas. Violanda ha miss seis cheu sülla spadla da Tumasch, ch'el sentiva la fatscha choda tras sia chamischa, intant cha l'odur dals chavels bletschs dvantaiva adüna plü ferma, fin cha'l battacour d'eira plü dadot co'l pass dal chavagl, e'l schuschur dal sang aint illas uraglias plü ferm co quel da |'aual da plövgia, e cha la gula serraiva plü sten co la serra vi da las roudas, las roudas chi daivan uossa güvels dal

dalet, tuot quels güvels chi laivan gnir our da la gula, e‘l pass dal chavagl dschaiva tuot quai chi‘s laiva dir; il char cun seis squassöz scuffuondaiva dal dalet, fin cha la plövgia ha cumanzà a cular tras, giò pel culöz, giò pella fatscha, e las larmas d'eiran la plövgia, e la plövgia,d'eira las larmas.

Cur chi sun rivats in cumün, tard aint pella not, schi d‘eira quai ün oter cumün, otras chasas, otra glieud. Il chavagl nu d‘eira plü quel chavagl, il bügl vaiva ün chantinöz ester e las portas da las chasas ün'otra fuorma, cun culuors curiusas, las glüims faivan sumbrivas mâ vissas sülla salaschada. La fatscha da Violanda surriaiva cur ch'ella ha dit:

„Buna not, Tumasch.“

Uschè nu vaiv'ella amo mâ dit, cul nom amo pro, quai dischan uschigliö be ils cretschüts, els dschaivan adüna be chau. Tumasch vaiva dit davo üna pezza:

„Buna not, Violanda.“

"Il puob es dschet sco'na chaclana“, vaiva clomà duonn'Aita,

„clitsch tras e tras, vessat eir pudü verer ün pa letta co quai, narramainta cha vo eschat, da gnir da quistas uras; vè meis figl, vè!"

E lura ha'la struschà cul süaintamans da glin, il cheu, la rain e tuot, chi faiva mal.

Mo la stüva es restada transmüdada, eir amo davo chi's vaiva tschüf chod, eir amo davo bavü lat bugliaint cun meil; quai nu d'eira plü quella stüva. Quai nu d‘eira neir plü quel tablà, il di davo, cur ch'el d'eira i oura cun seis bap a parderscher la quarta pel fain grass. E cur chi  ha cmanzà la scoula, til vaiva parü cha Violanda

riess aint per el tuot oter co aint per tschels mats. E giò'n Plaz, cur chi gniva il manzun da trid'ora o da plövgia, schi els duos as guardaivan e riaivan dals oters chi nu savaivan perche. Quai es i fin quella jada apaina our d'scoula, cha Tumasch nu vaiva fat prescha dad ir a tour sü a Violanda pella trais-cha da cafè. Ella d'eira ida cun Chasprot e statta cun el tuotta not, pro la cumpagnia vi da la maisa. Violanda riaiva e tgnaiva sten a bratschas a Chasprot, e cur cha Tumarah d'eira i via dumperar per la trais-cha schi ha’la darcheu ris ed ha dit:

„Eu n’ha fingià impromiss!"

Tumasch d’eira chaminà quella daman sulischem sulet our da la riva da l’En. Quai d'eira ün Büman sainza naiv; l'aua singluottaiva suot il glatsch, sco suot ün pais chi squitscha. Minchatant daiva ün schlop cun üna sfessa alba sur il spejel nair e glisch, cun üna bifuorcha nan vers la crappa dscheta a fier, sco per tilla sfender in tocs. Davo quai Tumasch d'eira stat amo bler insembel cun Violanda, fin cha üna saira, cun tuornar sur la punt in cumün, ha‘la dit:

„Tü nun est sco quai ch'eu crajaiva cha tü füssast!“

E quai es stat il cumanzamaint da la fin -

Restà es vairamaing be l'En, e quel crida amo adüna e passa e passa, el passa sur cunfins, l'En, el va in Austria, el va in Ungaria, tras las planüras, speravia ils fös dals tschiainders, e cun lur chanzuns da fö chantinan sias uondas lommas.

Tumasch fa prescha dad ir a chasa. El nu guarda plü aint il s-chür, perche our dal s-chür vegnan quellas fatschas da sömmis, cuntradas da sömmi, planüras e citads, la Frantscha e l'Ungaria,

Buolf Tach cun seis bouvuns chi müan tras la not.

il Chardun

revista  rumantscha independenta

CH - 7559 Tschlin

fon 081 866 36 76

IBAN CH